De Reeperbahn, ‘de zondigste mijl van Duitsland’

De beroemdste straat van Hamburg viert in 2026 haar vierhonderdjarig bestaan. Het is een plek waar prostitutie, wereldberoemde muziekclubs en georganiseerde misdaad samenkomen.

De Reeperbahn in de wijk St. Pauli in Hamburg is een straat met twee totaal verschillende gezichten. Overdag bezoeken kunst- en cultuurliefhebbers uit de hele wereld de historische gebouwen en galerieën van de straat. Maar ’s avonds ziet het er anders uit. Dan komt de Reeperbahn met zijstraten tot een ander leven. De straat en omgeving worden dan de feest-hotspot van Hamburg met concerten, levendige bars, seksclubs, seksbioscopen en bordelen, gehuld in felle neonlichten. De Reeperbahn wordt dan het kloppende hart van het Hamburgse nachtleven, ook wel de “zondigste mijl van Duitsland” genoemd.

Hans Albers (1891-1960) en Freddy Quinn (1931) bezongen de straat in het bekende lied uit 1912 Auf der Reeperbahn nachts um halb eins, waarvan de derde strofe de Reeperbahn en haar bezoekers treffend typeert:

Marlene Dietrich zong het lied in 1957 in een Engelse versie met de titel I May Never Go Home Anymore in de film Zeugin der Anklage, met als originele titel: Witness for the Prosecution.

De ontwikkeling

De geschiedenis van de voorstad Hamburger Berg, zoals het latere district St. Pauli tot 1833 officieel heette, begon met een nederzetting door een cisterciënzerklooster nabij de huidige vismarkt rond 1247. Hamburger Berg zorgde toen voor de verbinding tussen Hamburg en Altona, de vissersplaats die rond 1535 in het graafschap Schauenburg ontstond. Bij elke ingang stonden de latere stadspoorten Millerntor (vanaf 1621), aanvankelijk Altonaer Thor geheten, en Nobistor.

Vanaf 1616 werden talloze heuvels in de buitenwijken afgegraven voor de bouw van de vestingwerken en om tegelijkertijd een vrij schootsveld te garanderen. Degenen voor wie de stad te duur was om te wonen, of die er niet gewenst waren, vestigden zich in de onbeschermde buitenwijken. Hieronder vielen onder andere herbergiers, prostituees en ongewenste instellingen zoals het pestziekenhuis. In de daaropvolgende eeuwen werd de bebouwing binnen de stadsmuren steeds dichter. Steeds meer ambachtslieden en bedrijven, die vanwege ruimtegebrek, stankoverlast, watervervuiling of lawaai niet binnen de stadsgrenzen konden of mochten werken, verhuisden naar Hamburger Berg.

De touwmakers

Ook de touwmakers verplaatsten hun ambacht rond 1630 naar de buitenwijk Hamburger Berg omdat de oude touwbanen te klein waren geworden. Een cruciaal onderdeel voor hun werk waren lange rechte banen waarop de touwen, tot wel 300 meter lang, handmatig werden vervaardigd. Deze activiteit gaf de Reeperbahn zijn latere naam. De naam Reeperbahn is afkomstig uit het touwmakersbedrijf waar de touwslagers (Duits: Reepschlägern) voor het in elkaar draaien van scheepstouwen een lang, recht pad ter beschikking hadden: de Reeperbahn. In Nederland gebeurde hetzelfde en werd deze baan lijnbaan genoemd, zoals de Lijnbaan in Rotterdam en de Lijnbaansgracht in Amsterdam. De touwen, voornamelijk voor schepen, werden in de hele wijk vervaardigd.

In de zeventiende eeuw begon ook de traditie van uitgaansgelegenheden in de wijk. In het gebied werden een gokhal en een kermis gevestigd. In de achttiende eeuw werd de buitenwijk Hamburger Berg steeds populairder als bestemming voor stadsbewoners. Vooral wandelingen op en rond de stadsmuren waren geliefd.

Hamburger Berg onder Franse bezetting

Van 1806 tot 1814 stond Hamburg onder Franse bezetting. In december 1813 moesten de inwoners van Hamburger Berg hun huizen binnen vier dagen verlaten, waarna generaal Douvout opdracht gaf tot volledige sloop van de buitenwijk. Binnen drie dagen brandden 484 gebouwen en 297 houten hutten af.

Nadat de Fransen zich hadden teruggetrokken, werd de buitenwijk snel herbouwd. Rond 1820 was het gebied in zijn oude glorie hersteld en was het uitgaansgebied groter en aantrekkelijker geworden. Attracties waren onder andere de Camera Obscura, de altijd populaire slangenbezweerders, dierentrainers en buiksprekers. In houten hokjes, tenten en in de open lucht werden diverse variété-voorstellingen opgevoerd.

Vanaf 1840 maakten de houten hokjes plaats voor solide commerciële gebouwen. Alleen zij die financieel succesvol waren, konden deze gebouwen huren of kopen. Danszalen en theaters met neoklassieke stenen gevels werden gebouwd. Dansers en zangers traden op de grotere podia van deze gebouwen op. Rond de attracties verrezen danszalen, kroegen en bordelen. De nabijheid van de haven was daarbij cruciaal: zeelieden, havenarbeiders en reizigers vormden een constante klantenkring van vooral kroegen en bordelen.

De wijk St. Pauli en de opheffing van de stadspoortsluiting

Pas in 1831 kregen de inwoners van Hamburger Berg volledige burgerrechten in Hamburg. Twee jaar later werd de wijk hernoemd tot St. Pauli, naar de gelijknamige kerk. De voorstad lag echter nog steeds buiten de stadsmuren en had te lijden onder de nachtelijke sluiting van de stadspoorten. Maar de haven gaf desondanks een forse impuls aan de vermaakindustrie en de prostitutie; havenarbeiders en zeelieden bevolkten de straten.

Een van de vroegste etablissementen was het ‘Urania Theater’ uit 1841. Het bestaat nog steeds, nu onder de naam ‘St. Pauli Theater’. Naarmate de haven zich vanaf de jaren 1860 uitbreidde, verrezen er grote balzalen, muziekzalen en bierhallen en breidde de prostitutie zich verder uit. St. Pauli groeide uit tot de uitgaans- en rosse buurt die we vandaag de dag kennen.

In 1861 werd de sluiting van de stadspoorten opgeheven, de Millerntor was nu de hele dag open voor verkeer en het uitgaansleven op de Reeperbahn bloeide op. In deze periode werd het gebied voornamelijk bewoond door arbeiders, handelaren, ambachtslieden, havenarbeiders, timmerlieden en prostituees. In 1894 werd St. Pauli een stadsdeel van Hamburg. Destijds woonden er ongeveer 72.000 mensen op de voormalige Hamburger Berg. Na de annexatie door de stad nam ook de bevolking van St. Pauli toe.

Het nachtleven op de Reeperbahn na de Eerste Wereldoorlog

Toen de haven van Hamburg in de tweede helft van de negentiende eeuw sterk uitbreidde, groeide St. Pauli uit tot het belangrijkste amusements- en prostitutiegebied van de stad. Muziekhallen, theaters, cafés en bordelen trokken veel zeelieden en havenarbeiders. Prostitutie werd wel gereguleerd, maar bleef een vast onderdeel van het uitgaansleven. Toch keken veel inwoners van Hamburg al in de negentiende eeuw met gemengde gevoelens naar dit milieu. Ze waren wel nieuwsgierig naar de exotische, aantrekkelijke wereld van het volksvermaak en gefascineerd door het wilde, kleurrijke en lawaaierige spektakel. Tegelijkertijd probeerden zij zich er vanuit hun burgerlijke moraal van te distantiëren.

Na het einde van de Eerste Wereldoorlog brak er een moeilijke tijd aan voor de entertainmentindustrie op de Reeperbahn. Economische crises en inflatie leidden tot krappe budgetten voor theaters, concertzalen en variété-voorstellingen. De stad en de Reeperbahn in het bijzonder, herstelden zich slechts langzaam van de oorlog. In de jaren twintig van de negentiende eeuw waren legendarische podia en variététheaters zoals het ‘Alkazar’ en het ‘Zillertal’ tot ver buiten de grenzen van Hamburg bekend.

Het Alkazar opende in 1925 en was destijds een sensatie: de fantastische decors werden om de vijftien minuten gewisseld en wanneer de beroemde stripper Celly haar kanten sluiers in het gedempte licht van schijnwerpers op de grond liet vallen, was dat altijd een spektakel voor het publiek. Het hoogtepunt van elke show was de enorme kroonluchter, versierd met naakte vrouwen, die rond vier uur ’s ochtends op het podium neerdaalde. In het nabijgelegen operettehuis zong Richard Tauber Gern hab’ ich die Frauen geküsst. Naast Duitse liederen waren in de danszalen van de Reeperbahn ook andere muziekgenres zoals jazz te horen. Internationale sterren zoals Anita Berber, de femme fatale van de jaren twintig, of Josephine Baker in haar bananenrokje traden er op.

Prostitutie nam na de Eerste Wereldoorlog aanmerkelijk toe. Inflatie, werkloosheid en armoede dwongen vele vrouwen tot sekswerk. De oorlog had een demografisch gat geslagen. De loopgraven uit de Eerste Wereldoorlog waren voor ontelbare mannen een graf geworden en kinderen moesten toch gevoed worden. St. Pauli nam voor deze sekswerkers een zeer belangrijke plaats in. Speelhallen, bars en prostitutie floreerden. In deze jaren telde men in St. Pauli circa 2000 tot 3000 prostituees.

Na de machtsovername van de nazi’s in 1933 werd prostitutie sterk aan banden gelegd, maar verdween niet. De Duitse marine was in Hamburg sterk vertegenwoordigd en stak een stokje voor een algeheel verbod. Na een lange tijd op zee namen de zeelieden geen genoegen met een gedichtenbundeltje. De deuren die de nazi’s aan beide uiteinden van de Herbertstraße lieten plaatsen, zijn nog altijd aanwezig. Van buitenaf mocht datgene wat daar gebeurde niet zichtbaar zijn. Veel sekswerkers werden als “asociaal” bestempeld en gearresteerd of werkten onder streng politietoezicht verder. Schattingen van het aantal prostituees lopen uiteen van 1000 tot 2000.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd prostitutie van staatswege gecontroleerd. Geslachtsziekten tastten de gevechtskracht van het leger aan en om dat te voorkomen werden gecontroleerde legerbordelen ingericht. Het bestaan van legerbordelen gaat overigens veel verder terug. Grote delen van St. Pauli werden tijdens het bombardement van 1943 – ‘Operatie Gomorra’ – verwoest. Veel bars, bordelen, hotels en theaters werden vernield. Het aantal werkzame sekswerkers op dat moment is niet bekend.

Na de Tweede Wereldoorlog werd de buurt weer van belang als uitgaanscentrum en havendistrict. In de decennia na 1945 beleefde de Reeperbahn haar bekendste periode als ‘zondigste mijl van Duitsland’ en herwon het uitgaansgebied zijn vroegere populariteit.

Optredens van buitenlandse bands, zoals de Beatles, die hier hun internationale carrière begonnen, speelden hierin een bijzonder belangrijke rol. De buurt werd een internationaal centrum voor nachtleven, cabarets en muziekclubs. Halfnaakte vrouwen dansten aan palen en beloofden een goede show. Nachtclubs zoals Susi’s Show Bar of het Dollhouse zijn gevestigde namen op de Hamburgse Reeperbahn, waar zowel vrouwen als mannen striptease uitvoeren. Bij The Bunny Burlesque St. Pauli op de Große Freiheit kun je de kunst van de burleske ervaren – met erotische dans, koketterie en een flinke dosis humor.

Verknoopt met prostitutie

Ondanks het gevarieerde uitgaansaanbod wordt de Reeperbahn nog altijd vooral met prostitutie geassocieerd. De eerste gedachte die zich van iemand meester maakt bij het woord Reeperbahn, gaat doorgaans in die richting. Deze bedrijfstak concentreerde zich op de Reeperbahn en de direct daarmee verbonden Herbertstraße en Davidstraße.

In de jaren vijftig werkten in deze buurt enkele honderden tot circa duizend prostituees. Er zijn weinig betrouwbare statistieken over deze bedrijfstak. Historici moeten het doen het met cijfers uit politierapporten, krantenberichten en schattingen. De buurt werd bezocht door de veel zeelieden en geallieerde militairen. In de jaren zestig werkten naar schatting zo’n 1500 tot 3000 prostituees in de wijk St. Pauli. Volgens het magazine Time uit 1964 waren van de 13.000 inwoners van St. Pauli 3000 prostituees. Dit aantal werd niet van ambtelijke zijde bevestigd, maar werd wel veelvuldig geciteerd.

In 1967 werd het grootste bordeel van Europa geopend, het Eros-Center, dat de sekswerkers onder meer een restaurant, medische zorg, kluisjes en alarmbellen bood. Het was een initiatief van de stad Hamburg als maatregel tegen de onveilige straatprostitutie. Hier werkten gelijktijdig 140 prostituees in wat dagblad Die Welt in 2007 omschreef als een ‘liefdeswarenhuis’. Na vele ongeregeldheden, misdaad en de angst voor aids sloot het Eros-center in 1988. Bovendien kwam er concurrentie van seksclubs en thuisprostitutie. Momenteel is de horizontale bedrijfstak wel weer actief, onder de naam ‘Eros-Laufhaus’.

De jaren zeventig en tachtig waren het hoogtepunt van de rosse buurt in Hamburg. Tijdgenoten maken melding van duizenden prostituees op en rondom de Reeperbahn. Voormalig pooier Carsten Marek beweert in Antenne Bayern dat er toentertijd zo’n 10.000 prostituees in de buurt werkzaam waren, een getal dat overigens niet door onafhankelijke bronnen wordt gestaafd.

Maar in de loop der jaren kreeg de wijk ook te maken met een aanzienlijke achteruitgang. St. Pauli haalde negatieve krantenkoppen vanwege bendeoorlogen tussen pooiers, drugshandel, huurmoorden en de seriemoordenaar Fritz Honka, die vier prostituees afslachtte. Bezoekers van de Reeperbahn en klanten van prostituees werden hierdoor afgeschrikt. Met de opkomst van aids en erotische films op internet liep de bedrijvigheid op de Reeperbahn nog verder terug. Ook de opkomst van de containerscheepvaart speelde een rol. Waar schepen vroeger dagenlang in de haven lagen, kon het lossen van containers voortaan vaak binnen enkele uren worden voltooid.

Tot de jaren negentig was St. Pauli een van de armste wijken van Europa. Sindsdien is het aanzien van de wijk, en daarmee ook van de Reeperbahn, op sommige plaatsen drastisch veranderd. Toch blijft de straat het centrum van het Hamburgse nachtleven.

In het jaar 2000 schatte de politie het aantal prostituees voor heel Hamburg op zo’n 2400. Tegenwoordig ligt dat aantal beduidend lager. Het aantal prostituees rondom de Reeperbahn schommelt momenteel rond de 450. De Herbertstraße wordt uitsluitend door vrouwen gerund. Zij verhuren hun kamers dagelijks aan prostituees, van wie de meesten als zelfstandige ondernemers werken. Ze bepalen zelf werktijden, prijzen en diensten.

Hoewel prostitutie tegenwoordig sterker is gereguleerd, is ook misleiding binnen de sector bepaald geen nieuw verschijnsel. De politie waarschuwt bezoekers met folders voor oplichting in de rosse buurt, onder meer bij betalingen met een creditcard. Slachtoffers doen niet altijd aangifte, bijvoorbeeld uit angst dat er correspondentie naar hun huisadres wordt gestuurd. Hieronder staat een voorbeeld van zo’n waarschuwingsfolder.

Verboden voor vrouwen

De Herbertstraße in Hamburg is formeel niet toegankelijk voor minderjarigen en vrouwen. Waarom geldt dat verbod voor vrouwen?

Het heeft te maken met de privacy van sekswerkers. De Herbertstraße was en is een bekende straat met raamprostitutie. De borden ‘Verboden voor vrouwen en mannen onder de 18 jaar’ werden in de jaren zeventig op verzoek van de prostituees geplaatst. Zij wilden voorkomen dat de straat een toeristische attractie werd. Volgens de politie kwamen confrontaties tussen prostituees en vrouwelijke voorbijgangers op de Herbertstraße steeds vaker voor. Het aantal vrouwelijke bezoekers nam gestaag toe en het was ook praktijk geworden voor tal van reisorganisaties om hun groepen in grote aantallen door de Herbertstraße te sturen. Vaak provoceerden vrouwelijke voorbijgangers de prostituees wat soms leidde tot fysiek geweld. De prostituees wilden zich beschermen tegen nieuwsgierige blikken en verbale confrontaties. De politie vond dat deze specifieke gevaren voor voorbijgangers en prostituees alleen konden worden voorkomen door een volledig verbod voor vrouwen om het gebied te betreden.

De hoge schuttingen aan beide uiteinden van de straat dateren uit 1933, toen de nazi’s prostitutie officieel verboden, maar deze in de Herbertstraße gedoogden. De schuttingen moesten voorkomen dat voorbijgangers konden zien wat er in de straat gebeurde. Ze wilden de zondige ondeugd erachter juist verbergen. En zoals zo vaak met verboden vruchten: dit maakte de mensen alleen maar nieuwsgieriger en de straat wereldberoemd. De huidige verbodsborden voor vrouwen kwamen pas tientallen jaren later erbij.

Of het verbod juridisch geldig is, is onderwerp van discussie. Het vrouwenverbod is vooral een historisch gegroeide maatregel die bedoeld was om de privacy en werkomgeving van de sekswerkers te beschermen. De juridische basis ervan is tegenwoordig onderwerp van discussie.

Op Internationale Vrouwendag in 2019 verwijderden activisten, halfnaakt en bewapend met zwaar materieel, een van de schuttingen in de Hamburgse rosse buurt. Met deze actie wilden de activisten de volgens hen seksuele uitbuiting van vrouwen, mensenhandel en seksueel geweld die zich achter de poorten en deuren van de seksindustrie zouden afspelen, aan de kaak stellen. De activisten protesteerden ook tegen het feit dat de openbare straat al decennialang verboden is voor vrouwen. Op de rug van een van de vrouwen stond met dikke zwarte verf de leus ‘Geen muren tussen vrouwen’ geschreven.

De Reeperbahn in films

Ook was de Reeperbahn het decor voor talloze films, waaronder Der letzte Lude (De laatste pooier) uit 2003 en St. Pauli Nacht uit 1998. De films Auf der Reeperbahn nachts um halb eins (Op de Reeperbahn om half één ’s nachts) uit 1954 en Große Freiheit Nr. 7 (Grote Vrijheid Nr. 7) uit 1944 worden beschouwd als klassiekers uit de filmgeschiedenis.

Dit jaar viert St. Pauli ‘400 jaar Reeperbahn’. De demografie is de afgelopen jaren sterk veranderd. Nieuwe bewoners komen en oude gaan. Opvattingen over de samenleving en wat zich daar allemaal in afspeelt veranderen mee. De historische vereniging van St. Pauli wil een leidraad ontwikkelen voor het toekomstig samenleven in de wijk. Historicus en onderzoeker Dirk Brietzke van de Universiteit Hamburg zegt in het Universiteitsblad:

Bronnen