‘Het water van de zee dweilt de vloer van alle musea. Bij de Vlaamse Primitieven, de expressionisten, de modernisten en uiteraard ook de oude Hollandse meesters.’ Dat schrijft Stephan Vanfleteren. De Belgische fotograaf schaart zich achter/naast meesters als Claude Monet, Thierry Decordier, Théodore Géricault, Léon Spilliaert, Jan Toorop, Gustave Courbet, Victor Hugo, Emil Nolde, Caspar David Friedrich, Bonaventura Peeters, Willem van de Velde, Pieter Cornelis Dommershuijzen… Allemaal beeldende kunstenaars met een fascinatie voor de Zee als mysterieus, ongrijpbaar Wezen.
Liet de Britse schilder William Turner zichzelf daadwerkelijk vastbinden aan de mast van een schip om zo de woestheid van de storm aan den lijve te ondervinden? Het geweld van weer, wind en water wist hij geweldig weer te geven. Louis Artan – voluit Louis Victor Antonio Artan de Saint-Martin – zonderde zich af in een houten barak op stelten op het strand van De Panne. Bij hoogtij klotsten de golven tegen de planken. De marines van de Nederlands-Belgische dandy getuigen van een aanhoudende fascinatie voor de Noordzee.
De Noordzee onder-vinden was ook de betrachting van de hedendaagse Belgische fotograaf Stephan Vanfleteren:
‘De zee is altijd anders’, het is een platitude waar geen land mee te bezeilen valt. Ja, de zee is altijd anders, maar niet alleen dat. Jij zelf – die vaak nutteloos zoekende ‘ik’ – bent net als de zee altijd anders. Je bent voortdurend in beweging, waardoor je persoonlijkheid geen rots is maar een fluïde massa op drift.
De Noordzee als decor van de geschiedenis
Waarom lokt de zee? Al eeuwen proberen schilders-schrijvers de zee te vatten. Na de middeleeuwse, religieuze taferelen konterfeiten renaissance-artiesten al eens een menselijke figuur maar aanvankelijk in een door God geschapen landschap. Vanaf de zestiende eeuw duiken alsmaar meer landschappen op. En in de zeventiende eeuw gloriëren ‘zeeschappen’, vooral in de Republiek van de Verenigde Provincies. Het Protestantisme gruwt van ‘afgodsbeelden’. Het ‘nieuwe’ land is verwikkeld in oorlogen en zeeslagen maar bouwt vanaf de Gouden Eeuw een mercantiel – overzees – imperium uit. Die economische-politieke-religieuze realiteit sijpelt door in de kunst.
Bij de Hollandse meesters was de zeeslag met de slagschepen het hoofdpersonage. Het water was ondergeschikt, zoals de modder bij een veldslag. Het is verbijsterend hoe accuraat ze in die tijd de zee schilderden. Soms kan je mijn foto’s erover heen leggen, zo frappant is de gelijkenis. Een mengeling van ontgoocheling en trots overviel me. Ik was teleurgesteld dat ik niet de eerste was met deze specifieke observatie van de zee. Maar ook zegevierend vanwege de ontdekking dat oude meesters een soortgelijke beleving verbeeldden. Een herkenning van onze gemeenschappelijke fascinatie voor de zee. In het water denk je natuurlijk niet aan al die gelijkenissen en verbanden. In de zee is de kunstgeschiedenis ver weg, je komt ze enkel tegen op het droge. Stephan Vanfleteren
Een vijftal jaar – duizenden getijden lang – trok Vanfleteren van het Zeeuwse Domburg tot het Noord-Franse Le Touquet, naar nachtelijke stranden. Verlaten plekken op een vlucht gelukszoekers na.
De Noordzee is een van de drukst bevaarde zeeën, met wereldhavens in haar vele oksels. Het is een soort flessenhals waar maritiem verkeer door moet.
Gewaar en gevaar
Vanuit de branding benaderde hij de horizon; hij trok een natpak aan, hing een camera om zijn hals, stapte het water in, hapte naar adem en kliekte. In alle omstandigheden.
Lucht en water versmelten, wind en storm weerspiegelt in of vanuit ons hoofd.
Zijn logboekjes met cryptische krabbels, waarop de vormgeving van zijn boek is geïnspireerd, tonen een obsessionele verslaving om die zee te vatten, te catalogeren, te vatten, te begrijpen… De zee is echter kwikzilver. Zijn passionele gedrevenheid kostte hem – tijdens een storm – bijna het leven, maar het levert ook unieke beelden op. Alle nuances van desolate troost. Over de golven mijmert hij:
Je ziet de toekomst naar je toe rollen; het heden klotst tegen je benen en het verleden ligt achter je in de branding. Daarna wordt ze vergeten. De zee als waggelend tijdsvlak. Een foto is niets meer dan een bevriezing van een opwarmende zee. Waardeloos en betekenisvol, irrelevant en troostend.
Blijven zoeken, blijven gaan. Want de zeventiende-eeuwse Hollandse meesters zouden Stephan Vanfleteren, die zichzelf als een geprivilegieerde romanticus bestempelt, beamen:
De zee is het mooiste landschap.
Mare Liberum – Hugo de Groot en het idee van de vrije zee
De zeven zeeën (bevaren) – Betekenis & herkomst
Ontgroening op zee in de achttiende eeuw
Ingekleurde foto’s tonen wat oorlogsfotografen in WO1 en WO2 écht zagen
Alan Shepard, de man die golfde op de maan
Foto’s van de Apollo-11 missie van Neil Armstrong