Walvis in de woestijn – hoe ‘dorst’ de geschiedenis stuurt

In de eerste maanden van 2026 gutst de regen neer op delen van Spanje, Portugal en Marokko. De straten staan blank, mensen verdrinken, streken worden ontruimd. Herstel vergt miljarden. In het recent verschenen boek Dorst – een geschiedenis van de mens op zoek naar water gaat het eerder om droogte en dorst. Ook dat is actueel: volgens een VN rapport kwamen er de afgelopen 50 jaar 650.000 mensen om door droogte.

De Spaanse schrijfster en antropoloog Virginia Mendoza schreef een boek over dorst, droogte, overstromingen en de menselijke reactie daarop. Haar eigen woonplaats, Villanueva in La Mancha, een eind onder Madrid, de droogste regio van Spanje en daarmee van Europa, is het uitgangspunt. Water is er al eeuwen schaars. Haar dorp is in het boek pars pro toto, een spiegel voor het grotere verhaal over ‘dorst’ in de menselijke evolutie. Het is een rijk, maar ook complex verhaal geworden.

Dorst?

Misschien eerst meer over dat begrip ‘dorst’. Want waarom ‘dorst’, waar anderen over droogte spreken? Misschien omdat ze daarmee een originele invalshoek heeft? Nou nee, ‘dorst’ benadrukt dat mensen dorst kunnen hebben en dat droogte dus individuele mensen treft. Maar ‘Dorst’ staat ook voor de groeiende waterbehoefte van bedrijven, fabrieken en datacentra. We slurpen steeds meer water op. A.I. bijvoorbeeld is een enorme slokop. Mendoza rekent uit dat kunstmatige intelligentie tot een vervijfvoudiging van ons watergebruik kan leiden.

Is dat water er wel? Kunnen we zoveel verbrassen?

In Mendoza’s Spaanse dorp is water schaars, en dat is het altijd geweest. Spanje is voor een kwart een nat land (het Atlantische noordwesten) en voor driekwart kurkdroog. Eeuwen van waterbouw, stuwmeren, irrigatiekanalen en andere ingrepen bieden nauwelijks soelaas. Sterker nog, al die waterwerken zorgen voor nieuwe conflicten. In haar eigen dorp is er in 1997 oproer als dorstige dorpelingen het water wél over de akkers van een grote, lokale ondernemer zien klateren, terwijl zij niets hebben. Elders protesteren inwoners als hún huizen en herinneringen onder water worden gezet voor stuwmeren. Het drama Moerdijk in de dop.

Verwoestijning

Dorst heeft ook een demografisch pendant. Mensen verlaten de dorste en dorstigste gebieden, Mendoza noemt emigratiegolven richting Venezuela en andere Zuid-Amerikaanse landen. Zelf heeft ze ook haar twijfels:

…ik behoor tot een generatie die inmiddels aanneemt dat we spoedig zullen moeten vertrekken, want alles wijst erop dat het droge deel van Spanje in de loop van deze eeuw in een woestijn kan veranderen. Eigenlijk is het voor de mensen die er zijn opgegroeid niet nieuw: mijn hele kindertijd heb ik gedroomd van een toekomst in het groene noorden, zelfs voordat ik er ooit was geweest.

Walvis in de woestijn

Tegenover dat dorpsverhaal staat het mondiale verhaal.

Je zou de geschiedenis van onze soort (…) kunnen samenvatten als een reeks antwoorden op klimaatveranderingen en op droogte in het bijzonder. De mensen pasten zich steeds opnieuw aan het klimaat aan.

Met dat gegeven als uitgangspunt geeft ze haar visie op die evolutie: ‘dorst’ als factor in de ontwikkelingen sedert Neanderthaler, de Javamens van Dubois, de Cro-Magnonfossielen, kortom van Eva en Adam tot heden. Dat is natuurlijk ook de geschiedenis van het klimaat die door natuurlijke en menselijke factoren wordt beïnvloed. De vele klimaatwisselingen blijven verbazen. In de Sahara zijn botten gevonden van walvissen, aldus Mendoza. Wat nu een woestijn is, was ooit een grote zee. Voor droogte sloegen mensen op de vlucht, voor overstromingen ook. Maar klimaatveranderingen kregen ook fysieke, culturele en mentale gevolgen.

Spek

Zo relateert Mendoza de waardering in La Manche voor spek op het menu aan de droogte. Net zoals kamelen in hun vetbult veel vocht opslaan, zouden de inwoners spek onwillekeurig waarderen. Zoals sommige mensen zich aanpassen om op grote hoogte te kunnen leven, of elders, lang onder water te kunnen blijven, zo zouden anderen beter met droogte hebben leren omgaan.

Nog interessanter zijn de mentale en culturele aspecten. Bijvoorbeeld het antwoord op de vraag hoe we de beroemde grotschilderingen in Spanje en Frankrijk, in Altamira en Lascaux, maar ook elders in de wereld, moeten interpreteren. Mendoza volgt de Franse antropoloog Julien D’Huy en de Duitse sterrenkundige Michael Rappenglück. Veel schilderingen ontstonden al in de IJstijden. Wat beoogden de makers?

De prehistorische mens herkende in de sterrenhemel patronen, zoals wij dat in wolkenformaties soms doen. Mij schiet een lied van Frank Boeijen te binnen: ‘Gister hing er een walvis in de lucht’.¹ Als je denkbeeldige lijnen trekt tussen heldere punten aan de sterrenhemel zie je misschien zo’n walvis, of juist andere dieren. Als het verschijnen van dat patroon aan de hemel samenvalt met de paartijd van een rund, of, maar dan later in de tijd, met het beste moment om te zaaien of juist te oogsten, dan ontstaat een soort kalender met als kern: als dit beeld verschijnt dan… De schilderingen in Lascaux vormden een ‘paleolithisch planetarium…’ om ‘het begin van de lente, de regen en de jacht aan te kondigen’, aldus Rappenglück.

Film

Met de waarnemingen aan de hemel ontstonden verhalen, mythen en religieuze opvattingen. Aan de hemel werd als het ware de ‘eerste film van de mensheid’ geprojecteerd, de prachtige beeldspraak is een vondst van Mendoza. De dieren aan het zwerk – de helden van de film – kon je aanbidden, smeken, offers brengen, en… manipuleren. De duidingen evolueerden in de loop van de tijd tot mythen met plots die overal ter wereld op elkaar lijken. Gaan beeld en mythe terug op een gedeeld verleden van voor het vertrek uit Afrika?

Rijke vermoedens

Mendoza vertelt in haar boek dus min of meer hetzelfde verhaal als Gerald Diamond, Yuval Noah Harari voor haar al deden. Ze spiegelt het grote verhaal aan het kleine van haar dorp en haar familie. Voor de lezer heeft die combinatie zijn voor- en nadelen. Enerzijds mag je er de kaart van Spanje wel naast leggen om te weten waar je ongeveer bent. Anderzijds een wereldkaart omdat ze heel makkelijk van Australië overschakelt naar Mexico, Mesopotamië of Spanje. Ze veronderstelt veel voorkennis: ze heeft het over de ‘4.2.-kiloyear event’, ‘het jaar 1 Konijn’ en de ‘Codex Tellerionao -Remensis’, toelichting blijft uit. Veel beweringen zijn voorzien van adjectieven als ‘mogelijk’, ‘misschien’ en ‘wellicht’. Veel speculatie dus, veel rijke vermoedens en vaak net te weinig uitleg. Tegelijk erg boeiend!

Jammer is dat – vrijwel – is afgezien van beeldmateriaal, kaarten en foto’s. Ik mis ook een mooie bespreking van dorst in het Bijbelse scheppingsverhaal, een erg invloedrijk verhaal over water, dorst en droogte. In Genesis 1 is immers een groot schepper/dijkgraaf aan het werk.

Ouwe Hollander

Dorst is vertaald in het Duits, Italiaans, Portugees en Engels. Nu ook in het Nederlands. Dankzij een Duitse grappenmaker, die de beenderen van een Neanderthaler ooit afdeed als botten van een ‘ouwe Hollander’, komt Nederland liefst één keer in het boek voor. Natuurlijk gaat het toch ook over ons land. Mendoza’s thema verdient alle aandacht. Ook in ons kikkerlandje is de dorst veel te groot. Zonder ingrijpen heeft Nederland in 2030 een tekort van 102 miljoen kubieke meter, een onvoorstelbare hoeveelheid.²

Het kabinet Jetten belooft in zijn regeerakkoord ‘dat schoon drinkwater beschikbaar blijft, nu en in de toekomst’. Stel je het tegendeel eens voor! Laten we hopen dat deze belofte niet verwatert.

Noten