Het ‘wonder van Empel’, een hardnekkige mythe uit de Tachtigjarige Oorlog

In het oorlogsjaar 1585 laat een Spaanse commandant wiens leger bij Empel in het nauw zit zijn officieren bidden tot de Maagd Maria. Even later volgt redding. Zo ontstaat een hardnekkige mythe. In Spanje leeft de overtuiging dat Maria de eigen strijdkrachten beschermt. Het verhaal trotseert de eeuwen en wordt 440 jaar later nog steeds in leven gehouden; nu met AI-filmpjes.

Donkere wolken pakken zich in 1585 samen boven de jonge Republiek. Vier jaar eerder hebben de Staten-Generaal van de opstandige gewesten in de Lage Landen hun trouw aan de Spaanse koning opgezegd. Zal de Republiek standhouden? In 1584 is Willem van Oranje vermoord; een jaar later moet de wereldstad Antwerpen zich na veertien maanden beleg overgeven. Inmiddels heeft de Spaanse landvoogd Alexander Farnese, hertog van Parma, al veel andere Vlaamse en Brabantse steden in handen gekregen. Meer dan dertig stuks sinds de inname van Maastricht in 1579.

Parma ruikt de eindoverwinning. Maar plotseling doet zich voor het Staatse leger een uitgelezen kans voor om de Spaanse elitetroepen klem te zetten.

Als ratten in de val

Na het succesvol afgesloten beleg van Antwerpen (augustus 1585) gunt Parma zijn troepen een rustpauze. Hij stuurt een deel van zijn leger onder bevel van graaf Karel van Mansveld naar ’s-Hertogenbosch, de stad die al sinds 1579 stevig in Spaanse handen is. Hij wil de mannen laten overwinteren om ze dan klaar te stomen voor de eerstvolgende veldtocht.¹ Van Mansveld zelf blijft met een ander regiment achter in de buurt van Den Bosch. Vanuit die stad begeven zich op 20 november een paar duizend man onder bevel van de geharde veteraan Francisco Arias de Bobadilla op weg naar de Bommelerwaard, een eiland tussen de Maas en de Waal.² Met pontons varen ze de Maas over. Het zijn oudgedienden, ‘de bloem van de gehele Spaanse infanterie die na veertig oorlogsjaren nog is overgebleven.’³

Deze gestaalde kaders vormen de zogeheten Tercio de Zamora (naar een stad in Castilië). Een tercio is een infanterieformatie van piekeniers, zwaardvechters en haakbusschutters. Bij Heerewaarden, Driel en Hurwenen zullen deze vierduizend manschappen de komende winter kunnen foerageren, zo is het plan. Wel te verstaan op kosten van de boerenbevolking. Zo gaat dat in de Tachtigjarige Oorlog: pluk de boeren maar kaal… Maar ditmaal gaat die vlieger niet op: de boerenhoeven en de stallen van de Bommelerwaard blijken leeg en verlaten. Al het vee is weg. De boeren zijn met pak en zak gevlucht tot binnen de muren van Zaltbommel, waar een sterk Staats garnizoen is gelegerd. Nu dreigt er voor de duizenden soldaten in Spaanse dienst een acute hongersnood.

Het is al eind november; de tijd dringt. Waar kan Bobadilla een geschikte plek vinden voor de winterkwartieren? Zijn benarde situatie komt ter ore van de Staatse bevelhebber Filips van Hohenlohe-Neuenstein. Die ruikt een kans om de sterke legermacht van de vijand klem te zetten en tot overgave te dwingen. Hij laat een vloot van meer dan honderd schepen volstouwen met een paar duizend⁴ soldaten. Vanuit Dordrecht vaart die Staatse vloot richting de Bommelerwaard. Daar aangekomen laat Hohenlohe op een aantal punten de dijken van de Waal en de Maas doorsteken. Het water gutst het land in.

Nu moet Bobadilla dringend op zoek naar een veilige plek. Hij besluit zijn troepen opnieuw de Maas over te laten steken, terug naar ’s-Hertogenbosch. Met de pontons lukt het de manschappen op de noordoever van de Maas te zetten. Even later staan die kerels daar op de Maasdijk, vlak bij het gehucht Empel, te koukleumen. Ook op enkele kleine donken (zandheuvels) zijn Spaanse soldaten geland. Tot hun schrik zien ze dat de polders tussen de dijk en ’s-Hertogenbosch helemaal blank staan: een ondiepe watervlakte van een paar kilometer breed. En erger nog: een deel van de vloot van Hohenlohe komt vanuit de Maas de ondergelopen polders invaren.

Wat kunnen de mannen van de tercio doen? Ze zitten als ratten in de val. Koud tot op het bot, en met rammelende magen staan ze oog in oog met hun noodlot. Maar zich overgeven? Nooit. Dan liever dood…

Een opmerkelijke vondst⁵

Vijf dagen aan een stuk beschieten de schepelingen van Hohenlohe hun vijand. Het wachten is op het moment dat die Staatse troepen aan land gaan. Ter bescherming geeft Bobadilla opdracht rond het kerkje van Empel een aarden wal op te richten. Daar stuit op 7 december de spade van een van de mannen op een houten paneeltje met een afbeelding van de Maagd Maria, de moeder Gods als ‘Onbevlekt Ontvangene’. De Spanjaarden maken het kunstwerkje schoon en plaatsen het in het kerkje.

Op 8 december, juist de katholieke feestdag van Maria Onbevlekt Ontvangen, bidden de officieren tot de Heilige Maagd, smekend om hulp. Diezelfde dag houden in ’s-Hertogenbosch de leden van het Onze-Lieve-Vrouwe-Genootschap een processie om Gods zegen af te smeken voor de Spanjaarden. Dat zijn immers hun katholieke geloofsgenoten. De bevelvoerende officier Karel van Mansveld probeert eerst nog vanuit den Bosch de troepen te ontzetten; vergeefs. Wel brengt hij zijn artillerie in stelling om de Staatse schepen op de korrel te nemen.

Er hangt de Spanjaarden een regelrechte ramp boven het hoofd. Ze steken hun eigen vaandels in brand om die niet in handen te laten vallen van de vijand. Hohenlohe is al bezig de afvoer van krijgsgevangenen te regelen.

Redding

Het is niet God die de Spanjaarden te hulp snelt: het zijn de weergoden. Het toeval wil dat er plotsklaps een koude, harde noordoostenwind opsteekt. De temperatuur zakt tot ver onder nul. Het lage water in de polders bij Empel begint snel dicht te vriezen. Uit angst voor ijsgang besluit Hohenlohe zijn schepen uit de ondergelopen polders terug te trekken, naar het open water van de Maas. Wie in het ijs komt vast te zitten, is een makkelijke schietschijf voor het veldgeschut dat Karel van Mansveld vanuit Den Bosch heeft laten aanrukken. Dat overkomt inderdaad enkele Staatse schepen.

De ingetreden vorst geeft de soldaten de kans naar ‘s-Hertogenbosch te ontsnappen. Volgens één beschrijving kunnen de soldaten ontkomen op hun pontons, met op de voorplecht mannen die het ijs met hamers en balken stukslaan. Karel van Mansveld laat vanuit Den Bosch ook pontons naar Empel varen. De massa-evacuatie lukt, al blijkt later dat veel strijdmakkers het drama niet hebben overleefd. Binnen enkele uren zijn de overlevenden gered; ook Bobadilla zelf, die met de laatste boot aankomt.⁶

Een andere lezing stelt dat de Spanjaarden pas na twee dagen, als de dooi is ingevallen, met hun eigen pontons naar Den Bosch kunnen varen, al of niet onder dekking van het veldgeschut van Van Mansveld.⁷

Een mythe wordt geboren

In elk geval kunnen de overlevende soldaten in de stad op verhaal komen. Zo goed mogelijk worden ze verzorgd en opgelapt door de leden van het Onze-Lieve-Vrouwe-genootschap. ‘Onze redding danken wij vast en zeker aan de Heilige Maagd’, hoor je de mannen al denken. Zo sterk is de kracht van het katholieke geloof.

Ook al hebben de kanonnen van Van Mansveld vanuit ’s-Hertogenbosch de doorslag gegeven – zij hebben immers de Staatse troepen tot de terugtocht gedwongen – voor Bobadilla telt iets anders. Als een bekwame legerofficier wil hij het gehavende moreel van zijn regimenten opkrikken. Voor die peptalk heeft hij een goed verhaal nodig. De magische kracht van de Maagd Maria is een geloofwaardige mythe. Als reddende engel levert zij een veel geschiktere inspiratiebron dan de onduidelijke rol van de bleke Karel van Mansveld.

Bobadilla kent vast en zeker ook het verband tussen de Mariadevotie en de Spaanse triomfen. Pas veertien jaar eerder, in 1571, heeft Spanje samen met de katholieke Liga (Spanje, Venetië, Genua en de paus) een klinkende overwinning geboekt op de Turkse vloot in de zeeslag bij Lepanto. Die zege schrijft men toe aan een gunstige wind, nadat de bemanningen en het thuisfront collectief een rozenkransgebed tot Maria hadden gebeden. Meteen daarna heeft Paus Pius V verkondigd dat die goddelijke wind door de Heilige Maagd is gezonden. En nu, veertien jaar later bij Empel, heeft Maria klaarblijkelijk opnieuw de kant gekozen van de katholieke legers. Laat geen mens twijfelen over wie haar favoriet is! Het is een soort godsbewijs. Net als bij Lepanto is er bij Empel een godswonder geschied: El Milagro de Empel. Een van de verhalen wil zelfs dat de Hollandse commandant Hohenlohe toegeeft:

Het lijkt erop dat God Spaans is, door zo’n groot wonder te verrichten!

Bobadilla besluit ‘Maria Onbevlekte Ontvangenis’ (Maria Immaculata Concepción) uit te roepen tot beschermheilige van zijn legereenheid. Het duurt niet lang of andere commandanten volgen zijn voorbeeld. Zo groeit in de loop der tijd een traditie. Drie eeuwen later, in 1892, verklaart de Spaanse koningin-regentes de Maagd Maria tot patrones van heel het Spaanse leger. Maria is de schutspatrones van heel Spanje; 8 december is de nationale feestdag aan haar gewijd.

De Kleine IJstijd

Het plotseling intreden van een vorstperiode, dé bepalende factor van de reddingsactie, is voor de Europeanen van de zestiende en zeventiende eeuw geen onbekend fenomeen. In de klimaatperiode die wij de Kleine IJstijd noemen, ongeveer van 1430 tot 1850, ligt de gemiddelde temperatuur in Europa immers 1 tot 2 graden onder de waarden die weerstations na het jaar 2000 meten. Men beleeft in die tijd winters vol sneeuw en ijs. Die vallen vroeg in, vaak al half november, en duren tot in april. Binnen die koude eeuwen wordt door hedendaagse klimatologen juist het laatste kwart van de zestiende eeuw aangemerkt als de koudste periode in duizend jaar. Die hangt samen met enkele vulkaanuitbarstingen in Mexico, waarvan het stof het zonlicht verduistert.

Het plotseling dichtvriezen van laagwater zoals dat van de ondergelopen polders bij Empel is dus verklaarbaar vanuit klimatologische gegevens. Daar is geen Maagd Maria aan te pas gekomen.

De Republiek houdt stand

De mythe van de wonderlijke ingreep van Maria mag dan het moreel van de Spaanse tercio’s hebben opgevijzeld, in werkelijkheid bezorgt zij Spanje allerminst de overwinning. Integendeel. De achttienjarige Maurits van Nassau, zoon van de Vader des Vaderlands, wordt in hetzelfde jaar 1585 benoemd tot stadhouder van Holland en Zeeland; later ook van Utrecht, Gelderland en Overijssel. Hij krijgt het opperbevel over de Staatse troepen. Na het echec van de Spaanse Armada (1588) is de rol van Parma in de Nederlanden weldra uitgespeeld. Maurits ontpopt zich als militair genie. In tien jaar tijd verovert hij steden van Zeeuws-Vlaanderen tot Groningen, samen met zijn neef Willem Lodewijk van Nassau.

Ondertussen geeft de bekwame Johan van Oldenbarnevelt, landsadvocaat van Holland, de Republiek met allerlei maatregelen een stevig fundament en smeedt hij coalities met Spanjes aartsvijanden Engeland en Frankrijk. De strijd tegen supermacht Spanje is dan nog lang niet gestreden, maar uiteindelijk moet Spanje in 1648 bij de Vrede van Münster de onafhankelijkheid van de Republiek erkennen. Dit moment wordt aangeduid als het begin van de langjarige neergang van het Spaanse wereldrijk. Niet één keer is de Heilige Maagd het tanende rijk nog te hulp gesneld.

Twee prenten, twee visies

Het wonderlijke voorval bij Empel wordt een thema voor politieke tekenaars. Reeds in het jaar 1586 vervaardigen de bekende illustratoren Frans Hogenberg en Georg Braun een historieprent. Hogenberg is op de hand van de Nederlandse Opstand, dus van de calvinisten, die daar de harde kern van vormen en voor wie heiligenverering gelijkstaat aan ketterij. Geen wonder dat wij op deze prent vergeefs zoeken naar een plekje voor de Heilige Maagd. De nadruk ligt op de omsingelingsactie die de vloot van Hohenlohe onderneemt tegen de Spaanse troepen.

De ronde wolkjes naast hun schepen zijn de kruitdampen van het scheepsgeschut. Het bijschrift vermeldt nadrukkelijk het optreden van Karel van Mansveld, die de redding van het Spaanse regiment op zijn blazoen mag schrijven. Rechtsonder zien we hoe zijn troepen de artillerie laten aanrukken en verderop rechts neemt die de Staatse vloot onder vuur. Maar een deel van die schepen weet het open water van de Maas te bereiken.

Midden zeventiende eeuw wordt er van het drama van Empel een barokke, veel meer gedetailleerde prent getekend, die bol staat van heftige gevechtsscènes. Dit is een duidelijke weergave van de katholieke visie. Te midden van het strijdgewoel zien we hoe het Maria-icoon wordt opgegraven (boven links bij G). Ook het plechtige vervoer van het kleinood per schip naar Den Bosch is duidelijk ingetekend (onder links bij M). Elders (boven rechts bij K) zien we Spaanse soldaten over het verse ijsdek rennen naar de reddingsschepen van Van Mansfeld. Helemaal rechtsboven (bij I) vluchten de Staatse schepen de Maas op.

De maker is de Franse graveur Dominique Barrière (1622-1678) en de datering is 1645-1647; vlak voor de Vrede van Münster (1648) dus. In dit uur van smaad voor het Spaanse wereldrijk wil Barrière wellicht in herinnering roepen dat de voorvechters van een katholiek Europa de goddelijke voorzienigheid aan hun kant hebben staan.

Deze tekenaar werkt lange tijd in Rome, het zenuwcentrum van de wereldkerk. Het is niet ondenkbaar dat een van de kardinalen, misschien zelf wel de paus, opdracht heeft gegeven tot deze gravure. Natuurlijk met gepaste nadruk op de mythe. Prenten als deze vormen pure propaganda voor de roomse zaak en ondersteunen het geloof in de wonderkracht van de Maagd Maria. Zo leeft de mythe voort en behoudt zij haar zeggingskracht.

Ferrer-Dalmao en YouTube-filmpjes

Niet veel kunstenaars hebben nadien de vondst van het Maria-icoon uitgebeeld. Maar In 2015 levert de gelauwerde Spaanse kunstschilder Augusto Ferrer-Dalmao (geb. 1964), gespecialiseerd in hyperrealistische militaire taferelen, een belangrijke bijdrage. Hij schildert een tweetal quasi-realistische uitbeeldingen. De ene toont hoe het bewuste icoon onder dreigende luchten uit de modder van Empel wordt opgegraven. De andere, meer bekende, brengt een processie naar het kerkje van Empel in beeld met voorop het Maria-icoon (zie openingsafbeelding).

Het lijkt wel of beide kunstwerken inspiratiebron zijn geworden voor krijgshaftige historische filmpjes. Sinds enkele jaren is het Empelse krijgsfeit een thema geworden voor makers van korte producties die met behulp van AI zijn vervaardigd. Wie op YouTube de zoekterm Milagro de Empel intypt, kan al meer dan dertig van dit soort documentaires aantreffen, die zonder uitzondering bol staan van soldateske heroïek. In lengte variëren ze van 2 tot 20 minuten. Zo te zien hebben de makers aan AI opdracht gegeven uit te gaan van de kunstwerken van Ferrer-Dalmao. Zo krijgt de kijker bewegende beelden voorgeschoteld zowel van de opgraving van het icoon als van de sombere processie van soldaten, onder dramatische muziektonen. Alles wordt ingesproken door een sonore mannenstem.

De halvemaanvormige helmen glimmen, de gezichten staan verbeten, de blik in de ogen is vastberaden, de baarden zien wit van het ijs. ‘Liever de dood dan ons overgeven!’ zo klinkt het uit duizend kelen. De bevrijdende mars van de Spaanse soldaten naar Den Bosch zien we vanuit allerlei hoeken gefilmd, zelfs van onder het krakende ijs.

Wie verder scrolt, stuit op vergelijkbare hyper-romantische reconstructies van andere heldhaftige staaltjes uit de Spaanse militaire geschiedenis, zoals de Slag bij Lepanto. Helaas mist AI (nog) de accuratesse om deze reconstructies historisch verantwoord aan te kleden. Zo heeft zij de platboomde schepen van Hohenlohe ge-upgradet tot gigantische zeekastelen naar model van de oorlogsvloot uit de Engelse Oorlogen van de zeventiende eeuw.

Empel leeft in Spanje

Sinds de uitroeping in 1892 van Maria Immaculata Conceptión tot patrones van de Spaanse strijdkrachten, herdenken de Spaanse legereenheden steeds op 8 december ‘het wonder van Empel’. Hoogtepunt is een militaire parade op het terrein van de militaire academie van Toledo. De Maagd van Empel neemt er een centrale plaats in. Er zijn ook eregasten uit Empel bij aanwezig. In toespraken klinkt de naam Empel herhaaldelijk over het kazerneterrein. In deze stad bevindt zich ook het originele schilderij van Ferrer-Dalmao. In de kerk staat zelfs een maquette van het kapelletje van oud-Empel. Hier op de academie, maar ook op veel Spaanse scholen wordt het standaardverhaal over El Milagro de Empel verteld, als onderdeel van de patriottistische opvoeding van de jonge Spanjaarden.

Een ooggetuige van de strijd van 1585, een zekere don Alonso Vázquez, heeft destijds zijn herinneringen op schrift gesteld. In 2019 worden die door de Spaanse auteur Juan Pérez-Foncea verwerkt in de historische roman Los Tercios no se rinden (De tercio’s geven zich niet over). Getuige de titel levert het boek nieuwe brandstof aan het Spaanse nationalisme.⁸ Dit werkt aanstekelijk: Bobadilla en zijn krijgers zijn inmiddels ook al verkrijgbaar als tinnen soldaatjes.

Ook in Brabant leeft interesse voor de mythe⁹

In 2006 rijdt er een Spaanse luitenant-kolonel op de motor bij Den Bosch over de Maasdijk en ontdekt daar een kapelletje. Hij kan zijn ogen niet geloven: dé Empelse kapel? Hier moet het wonder zijn geschied. Hij belt zijn superieuren: ‘Empel bestaat echt!’ Weliswaar is het kapelletje hier pas in 2000 neergezet, na een dijkverzwaring. Maar als dit nieuwtje zich heeft verspreid, reizen er elk jaar in december honderden Spanjaarden naar het dorp Empel (dat na de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog verderop is herbouwd) om het wonder uit 1585 te gedenken. Zo ontstaat er een moderne bedevaart. Onder gezang draagt men de oude Spaanse vlag mee, het zogeheten Bourgondisch Kruis: twee rode gekruiste stokken, voorzien van weerhaken. Die is overigens tegenwoordig het symbool van het traditionalistische carlisme en van ultrarechtse groepen in Latijns-Amerika.

Buiten bij het kapelletje houdt een Spaanse officier een stoere toespraak. In de naoorlogse Landelinuskerk van Empel verzamelen zich de Spaanse gasten voor een traditionele heilige mis. Een zijbeuk van de kerk is omgetoverd tot een klein museumpje. Elk jaar brengen de bezoekers cadeaus mee uit hun land voor in de vitrines of voor aan de muur. Er hangt een replica van het schilderij van Augusto Ferrer-Dalmao, ook al een cadeautje uit Spanje.

In de zomers zijn hier re-enactments onder de titel ‘Wonderbaarlijk Empel’. Mannen en vrouwen hullen zich in zestiende-eeuwse kleding. De slag van 440 jaar geleden wordt in 2025 ‘nagespeeld’ met kanongebulder en tromgeroffel. De soldaten zijn getooid met glanzende helmen. Tussen de spiesdragers wordt een houten replica van het Maria-icoon onthuld. ‘Voorwaarts … mars!’ en daar zet de kleurige troep zich in beweging. Op de manifestatie is er ook een kraampje van het Genootschap van de Zoete Moeder van Den Bosch. Destijds waren het de leden van dit genootschap die de verkleumde soldaten opvingen in Den Bosch. Nu verkopen ze kaarsen en devotiekaartjes. Het verhaal van Empel heeft hier de oude Mariadevotie een nieuwe impuls gegeven, zo lijkt het, met nieuwe merchandising. In juni 2025 wordt er in de kerk zelfs een musical opgevoerd, Het wonder van Empel.

Bezet of bevrijd?

Niet iedereen hier rond Empel hecht geloof aan de mythe, al zijn er onder de Spaanse gasten velen overtuigd dat de voorspraak van Maria destijds de levens heeft gered van Bobadilla’s regiment. Die opvatting wordt gedeeld door sommige leden van lokale heemkundekringen, leden van Mariagenootschappen en vrome katholieke Brabanders. Een van de re-enactment-spelers zegt: ‘Voor ons, de vergeten katholieken van het zuiden, heeft dit verhaal betekenis, het is deel van ons erfgoed.’ Dat het zuiden (Noord-Brabant) katholiek is gebleven, is te danken aan het wonder van Empel’, hoor je een andere deelnemer aan de manifestatie beweren. De plaatselijke heemkundige Harry van den Berselaar verklaart:

Deze eenzijdig-katholieke kijk op de geschiedenis van de Generaliteitslanden is inmiddels door historici genoegzaam weersproken. Katholieken genoten hier tijdens de Republiek wel degelijk gewetensvrijheid en Brabant was ook bij lange niet het arme, uitgebuite gewest zoals dat in roomse geschiedenisboekjes is geschetst. Maar alle actievoering rond El Milagro de Empel bewijst hoe het zuidelijke, katholieke minderwaardigheidscomplex onderhuids nog leeft en hoe vlot de oude mythe van het arme, zielige Noord-Brabant alweer uit de lade kan worden getrokken.

Onze historie wordt kennelijk om de zoveel tijd herschreven om politieke en religieuze agenda’s te dienen, zo stelt ook de blogger Frits Alsemgeest. Hij wijst erop dat de herdenkingen in Empel zijn doorspekt met nationalistische sentimenten.

Zo claimen Spanjaarden, zwaaiend met de toenmalige vlag van het Spaanse Rijk (het Bourgondisch Kruis) […] dat het wonder dat rijk heeft versterkt, terwijl Brabantse organisatoren beweren dat het katholicisme in de regio dankzij deze gebeurtenis is behouden.¹⁰

Met de komende herdenking van de verovering van Den Bosch door Frederik Hendrik (1629-2029) in het vizier, worden de messen al geslepen. Bevrijd van de Spanjaarden, maar bezet door de Hollanders, zo valt te beluisteren. Recentelijk verscheen een boek over Den Bosch in de Tachtigjarige Oorlog onder de veelzeggende titel Gehavend en vernederd. Hierin wordt gepleit om het straatnaambordje van de Frederik Hendriklaan te voorzien van het bijschrift ‘veroveraar’ en om een rondvaartboot met de naam van de prins uit de vaart te nemen. Wie weet wordt die boot dan omgedoopt tot de ‘Bobadilla’.

Noten