Elisabeth van Thüringen: ingelijfd door naties die ze nooit kende

De natie is een vrouw

Een wandeling door de hoofdsteden en machtscentra van Europa, gesmeed in de gloeiende hitte van revolutie en modernisering, wekt de indruk dat vrouwen geen enkele rol speelden bij het oprichten van naties. Zowel het Parijs van Haussmann als de gangen van de Houses of Parliament in Londen staan boordevol standbeelden van grote mannen. Het Vaticaan trekt deze mannelijke besluitvormers klerikale gewaden aan, met niet alleen macht over aardse zaken maar ook over spirituele zaken. Als vrouwen al voorkomen, zijn het codes, symbolen van wat volgens een natie haar sterkste punten zijn.

Marianne is de versmelting van verschillende concepten – het ‘vrijheid, gelijkheid, broederschap’ van de Franse Revolutie, gecombineerd met rede en rechtvaardigheid. Lady Liberty in Amerika draagt de Frygische muts van bevrijde Romeinse slaven, om te laten zien dat het volk niet zou worden onderdrukt en zichzelf zou regeren.

Andere vermenselijkte vrouwelijke nationale symbolen van landen zijn losjes gebaseerd op symbolen die voortkwamen uit het oude Rome: Germania draagt het zwaard en kuras van een natie die niet zou worden veroverd; Hispania draagt een lauwerkrans en wordt vergezeld door een leeuw, die het koninkrijk Castilië voorstelt; Britannia draagt de Korinthische helm en heeft een drietand om de macht over de zeeën te symboliseren. Deze vrouwelijke personificaties werden ontworpen om een heel verenigd volk te vertegenwoordigen in één vrouwelijke vorm – soms met een mate van historische context, andere keren eenvoudig als een direct herkenbaar icoon.

Het zijn allemaal moeders, dochters, zussen, geliefden; ze baren de natie en lijden voor haar. Maar ze zijn niet echt. Het zijn abstracte concepten, in kunst en beeldhouwkunst als megalithische emblemen voorgesteld. Hun gezichten zijn passief en onthecht, eeuwig en anoniem. In feite werden de idealen die ze pleegden te vertegenwoordigen – rechtvaardigheid, vrijheid, natiedom – allemaal weggehouden voor de meeste vrouwen in de moderne periode; mannen waren rechters, soldaten, filosofen, architecten, politici. Vrouwen niet. De natie is een vrouw, maar vrouwen bouwden geen naties. Dat was mannenwerk – blijkbaar.

Als echte vrouwen wel op de voorgrond traden tijdens momenten van nationale heruitvinding, zag men ze vaak als problematisch. Over revolutionairen werd geroddeld, vrouwelijke schrijvers werden gevangengezet of het zwijgen opgelegd, activisten werden gestraft of omgebracht. Natuurlijk benutten mannen bepaalde vrouwen toch graag bij hun natievormingsprojecten. Toen romantische idealisten en op macht beluste megalomanen wereldwijd de koppen bij elkaar staken rond kaarten en de omtrekken van landen schetsten, beseften deze mannen dat het ontwikkelen van een gevoel bij een bepaald land te horen meer behelsde dan geografische grenzen. Om te sterven voor hun natie hadden soldaten een reden nodig om zich onder een vlag verenigd te voelen, met elkaar verbonden tegenover de mensen die ze bestreden. Dus schreven nationalistische schrijvers heldendichten en ridderverhalen om het glorieuze verleden te eren, analyseerden geleerden en linguïsten talen en archieven om de wortels te ontdekken van de gemeenschappelijke spraak of glorieuze daden uit de geschiedenis, en verspreidden politici en leraren boodschappen van eenheid ter versterking van het idee dat de natie er altijd is geweest en zal zijn.

Elisabeth van Thüringen

Het leven en de nalatenschap van één middeleeuwse vrouw illustreren hoe vloeiend en complex nationale identiteit was in de Middeleeuwen. Zij, doorgaans bekend als Elisabeth van Thüringen, was een prinses en edelvrouw die leefde van 1207 tot 1231. Zij trouwde op haar veertiende met Lodewijk IV van Thüringen, die de positie van landgraaf had, een adellijke rang in het Heilige Roomse Rijk, ergens tussen een hertog en een graaf. Terwijl haar echtgenoot de keizer steunde, Frederik II, regeerde Elisabeth over hun koninkrijk in een periode van hongersnood en overstromingen, ze gaf voedsel weg en zelfs haar staatsgewaden om de armen te helpen. In deze tijd zou ‘het wonder van de rozen’ hebben plaatsgevonden. Elisabeth was bezig met brood uitdelen aan de mensen toen ze op het jachtgezelschap van haar man stuitte. Omdat er geruchten gingen dat Elisabeth schatten uit het kasteel had gehaald om de armen te voeden, wilde Lodewijk haar onschuld bewijzen in het bijzijn van zijn gasten, dus vroeg hij haar om haar schort te openen en alles te laten zien wat eronder verborgen zat. Toen ze haar gewaad wegtrok, verscheen een visioen van rode en witte rozen, bewijs voor haar heiligheid.

Lodewijk stierf vervolgens toen Elisabeth nog maar 20 jaar was en zij werd meegesleurd in een game of thrones. Haar oom, die wilde dat ze zou hertrouwen, zette haar gevangen. Maar ze had een gelofte van kuisheid afgelegd en zei haar eigen neus te zullen afsnijden om haar onaantrekkelijk te maken voor kandidaten. Toen ze uiteindelijk werd vrijgelaten en haar bruidsschat terugkreeg, gebruikte ze die om een hospitaal te stichten waar ze de zieken verzorgde.

Haar leven zat vol ontberingen, omdat haar geestelijk adviseur, Konrad von Marburg, haar een zeer strikt bestaan liet leiden en haar sloeg. Of ze nu onderworpen was aan echtgenoot, oom of adviseur, Elisabeth wist tóch goede daden te verrichten, wat betekende dat ze na haar dood tot heilige werd uitgeroepen. Wat maakt haar dan een opmerkelijk voorbeeld van de vloeibaarheid en complexiteit van de Middeleeuwen?

Thuringen

Het koninkrijk waarnaar ze is vernoemd – Thüringen – is tegenwoordig een staat in Midden-Duitsland, met als hoofdstad Erfurt, ongeveer op gelijke afstand van Dresden, Frankfurt en Neurenberg. Elisabeths moeder Gertrudis kwam uit het hertogdom Meranië, waarschijnlijk aan de kust van Kroatië gelegen. Een van Gertrudis’ zussen trouwde met de koning van Frankrijk, terwijl de andere trouwde met de koning van Polen. Elisabeths vader Andreas was koning van Hongarije en heerser van het vorstendom Halitsj, in het Kievse Rijk. Eén traditie wil dat Elisabeth werd geboren in Sárospatak, tegenwoordig in het noorden van Hongarije, maar een andere traditie wil dat ze werd geboren in Pozsony, tegenwoordig Bratislava, de hoofdstad van Slowakije. Ze stierf in Marburg, dat toen behoorde tot het Heilige Roomse Rijk en tegenwoordig in de deelstaat Hessen in Duitsland ligt. Haar graf werd een bedevaartsoord, vooral door haar connectie met de Derde Orde van de franciscanen. Hoewel het onzeker is of ze tot de orde toetrad, kreeg ze een persoonlijke zegen van Sint-Franciscus, vlak voor zijn dood in 1226, daarom wordt zij vereerd in Italië en over de hele wereld.

Elisabeths tombe in Marburg werd een van de belangrijkste Duitse bedevaartsoorden in de veertiende en vroege vijftiende eeuw, en toen haar heilige aantrekkingskracht afnam, bleef ze befaamd als stichter van vele grote Europese aristocratische families via haar dochter Sophie, die trouwde met de hertog van Brabant.

Drie eeuwen na haar dood werd haar schedel, vervat in een gekroonde agaten kelk, uit haar schrijn gestolen door de Duitse protestantse hervormer Filips I van Hessen, die haar heilige resten wilde laten verdwijnen, maar werd teruggegeven door Karel V, keizer van het Heilige Roomse Rijk. De met juwelen versierde kelk werd door het Zweedse leger als buit meegenomen tijdens de Dertigjarige Oorlog (1618- 1648) en bevindt zich nu in het Zweeds Historisch Museum in Stockholm, terwijl haar andere botten in Wenen belandden. Andere relikwieën kwamen terecht in Brussel, het noorden van Frankrijk en helemaal tot in Bogotá.

Elisabeth is tot verering blijven inspireren, het achthonderdste jaar van haar geboorte werd in 2007 wereldwijd gevierd. Ze is bevochten en ingelijfd door Duitsland, Hongarije, Tsjechië, Slovenië, Oostenrijk, Slowakije en Kroatië. Er zijn kloosters, kerken en instellingen over de hele wereld waar ze wordt geëerd. Maar het is onmogelijk om met zekerheid te zeggen waar ze vandaan komt. Wiens heilige is zij?

Wat zou Elisabeth zeggen als je haar vroeg waar ze vandaan kwam? Ze zou waarschijnlijk de namen opgeven van haar ouders en haar echtgenoot, en zich met familiebanden terugkoppelen aan specifieke dynastieën of heersende huizen. Ze zou de naam kunnen geven van de kerk waarin ze was gedoopt, of die van haar religieus adviseur, of de priester wiens missen ze bijwoonde, wat haar wortelde in een gelokaliseerde spirituele gemeenschap. Ze zou misschien haar landerijen en landgoederen beschrijven, of het hospitaal dat ze oprichtte, wat haar in een specifieke plek en omgeving plaatste. Maar ze zou geen land of een natie noemen. Wel wist ze door banden van loyaliteit, toewijding en nalatenschap aan allerlei groepen en individuen om haar heen te zijn gebonden. Haar gemeenschappen bepaalden wie ze was, niet een overkoepelend concept van een natie.