Knoflook door de eeuwen heen – van graftombe tot keukentafel

Mijn Portugese vriendin bracht me toen ik ziek was een kop warme thee met honing, citroen en… knoflook. Het was een recept van haar moeder, die het weer van háár moeder geleerd had. Bij navraag leerde ik dat dit een wijdverspreide traditie is in Portugal, maar ook in Spanje.

Knoflook wordt in veel mediterrane landen gezien als een wondermiddel – tegen ontstekingen, kanker, hartaanvallen, noem maar op. Recent wetenschappelijk onderzoek wijst uit dat het inderdaad enorm veel positieve gezondheidseffecten heeft, met name als het rauw wordt gebruikt. Maar waarom wordt het in de noordelijke landen dan niet zo gebruikt?

Oude beschavingen

Laten we eerst even een stuk teruggaan in de tijd. Knoflook werd veel gebruikt in het oude Egypte; er zijn archeologische aanwijzingen dat het rond 3000 v.Chr. al werd gekweekt. Men gaf het aan arbeiders die de piramides bouwden om hun kracht en uithoudingsvermogen te verbeteren, daarnaast werd het ook in graven gevonden zoals dat van Toetanchamon. Ook in andere oude beschavingen vinden we verwijzingen naar knoflook, weer vooral in relatie tot medicinaal gebruik. Van de oude Sumerische beschaving van Mesopotamië (rond 2600-2100 v.Chr.) zijn kleitabletten gevonden met vermeldingen van knoflook als medicinale plant. In oude Chinese en Indiase culturen werd knoflook ook gewaardeerd om zijn medicinale eigenschappen en werd het gebruikt in traditionele medicijnen.

De eerste schriftelijke vermeldingen van knoflook in China dateren uit de periode van de Han-dynastie (206 v.Chr. – 220 n.Chr.). Oude Indiase teksten zoals de Charaka Samhita en Sushruta Samhita, die deel uitmaken van de Vedische literatuur, dateren van ongeveer 2000 v.Chr. tot 500 v.Chr. en beschrijven de geneeskrachtige eigenschappen van knoflook uitgebreid.

Hippocrates, de beroemde Griekse arts (ca. 460-377 v. Chr.), schreef knoflook voor als medicijn voor verschillende aandoeningen, en de Romeinse soldaten gebruikten het voor kracht en uithoudingsvermogen. Plinius de Oudere (23/24-79 na Chr.) vermeldde knoflook in zijn beroemde Naturalis Historia als een belangrijk geneeskrachtig middel.

Vampieren!

Niet alleen zou knoflook geneeskrachtig zijn voor de gezondheid; het was ook nog eens een remedie tegen het kwaad. Dit blijkt uit een diepgewortelde traditie in de Balkan, waar men knoflook als middel tegen vampieren en kwade geesten gebruikte. Dit geloof werd versterkt door spookverhalen die generatie op generatie werden doorgegeven. Het werd gebruikt in rituelen, zowel in volksgebruik als door de kerk, om kwade geesten en demonen af te weren. Gevlochten slingers van knoflook werden bij de ingang van huizen gehangen om onder meer vampieren buiten de deur te houden.

De sterke geur en de scherpe smaak van knoflook werd gezien als symbool van kracht en bescherming. De geur stoot ook sommige dieren en insecten af; een eigenschap die symbolisch kan zijn vertaald naar het idee dat knoflook ook vampieren afweert. Daarbij zijn mensen altijd gek op sterke verhalen; de populariteit van vampierenmythen in de achttiende en negentiende eeuw droeg bij aan de verspreiding van het idee dat knoflook effectief is tegen vampieren. Verhalen uit die tijd zoals Dracula van Bram Stoker versterken dit geloof nog meer, iets dat ook tegenwoordig nog zichtbaar is in diverse films en series als Buffy The Vampire Slayer, waarbij de aloude vampier-afweermethodes zoals houten staken, zilveren kogels en knoflook worden ingezet als vampierbestrijding.

Gezondheidsaspecten

Deze hoofdzakelijk Oost-Europese legendes zijn natuurlijk gestoeld op volksverhalen, maar er zit wel een kern van waarheid in: knoflook kan je beschermen tegen allerlei nare dingen. Het ondersteunt het immuunsysteem op diverse manieren: het verlaagt bijvoorbeeld het LDL-cholesterol in het bloed. Dit soort cholesterol kan zich aan de wanden van bloedvaten hechten, waardoor vernauwing ontstaat. Knoflook eten voorkomt dit, en houdt je bloedvaten dus gezond. Daarnaast kan het de bloeddruk reguleren door bloedvaten te laten ontspannen, wat voordelig is voor het hart. Ook heeft het een goede invloed op de spijsvertering en heeft het een antibacteriële, én schimmelwerende werking. Bovendien is het een antioxidant, waardoor het de lever ondersteunt in het ontgiftigen van het lichaam.

En als klap op de vuurpijl verbetert het je uithoudingsvermogen, iets wat al in de vroegste Olympische Spelen in Griekenland bekend was. Aangenomen wordt dat het destijds werd gebruikt in de vorm van medicinale infusies of aftreksels. Dit houdt in dat knoflook werd geweekt in water of olie om de actieve bestanddelen te extraheren, waarna het extract werd gedronken of gegeten. Op deze manier behoud je de kracht van het antibacteriële stofje allicine, dat vrijkomt als je de knoflook kneust en rauw consumeert – te veel hitte maakt het minder werkzaam. Het is mogelijk een van de eerste prestatieverhogende middelen in competitieve sport. Maar waarom werd dit dan vooral in dit zuidelijke deel van Europa gedaan?

Teelt en beschikbaarheid

Een deel van het antwoord zit waarschijnlijk in de ligging: het klimaat in Zuid-Europa is zeer geschikt voor de teelt van knoflook. Hierdoor is het overvloedig en gemakkelijk beschikbaar, en dat draagt bij aan het frequente gebruik en de bekendheid met zijn eigenschappen. Bijkomstig gegeven is dat er in Zuid-Europa een lange traditie is van het gebruik van natuurlijke remedies en voeding voor preventieve gezondheidszorg, gestoeld op volksverhalen en generationele kennis. Knoflook past perfect in deze traditie, gezien de talrijke veronderstelde gezondheidsvoordelen.

In tegenstelling daarmee kent een land als Nederland een sterkere nadruk op wetenschappelijk onderbouwde geneeskunde. Medische behandelingen zijn daar doorgaans gebaseerd op methoden en medicijnen waarvan de werking door onderzoek is aangetoond. Hoewel knoflook talrijke gezondheidsvoordelen heeft, wordt het in de Nederlandse traditie daarom niet als een serieuze medische behandeling beschouwd binnen dit kader. Tenslotte: de Nederlandse keuken gebruikte van oudsher minder knoflook vergeleken met Zuid-Europese keukens, omdat traditionele Nederlandse gerechten vaak minder kruiden en specerijen bevatten en knoflook daardoor (helaas) niet dezelfde culinaire status heeft gekregen.

Ik stel voor: laat ons leren van de zuiderburen, en gooi eens lekker een geplet stuk knoflook in je thee. Hou je de kwade geesten ook mooi buiten de deur.