Adrianus VI: de enige Nederlandse paus

Adrianus VI (1459-1523) is de eerste en enige Nederlandse paus uit de geschiedenis. Zijn pontificaat liep van 1522 tot 1523. Hij was bovendien de laatste niet-Italiaanse paus tot de verkiezing van Johannes Paulus II in 1978. In Duitsland wordt hij overigens aangemerkt als de zevende Duitse paus, omdat de Lage Landen destijds deel uitmaakten van het Heilige Roomse Rijk.

Paus Adrianus VI werd op 2 maart 1459 geboren in Utrecht onder de naam Adriaan Florenszoon Boeyens, als zoon van een welgestelde scheepstimmerman. Vermoedelijk volgde hij zijn vroegste onderwijs aan een Latijnse school van de Broeders des Gemenen Levens in Zwolle, waar hij ook in aanraking zou zijn gekomen met de idealen van de Moderne Devotie. Later studeerde hij theologie in Leuven, waar hij in 1491 promoveerde tot doctor in de theologie. Aan de Leuvense universiteit speelde hij bovendien een rol in de hervorming van het onderwijs en bood hij ruimte aan jonge humanistische geleerden. Vanaf 1489 was hij daarnaast pastoor van het Groot Begijnhof.

Erasmus

Al tijdens zijn academische loopbaan gaf de latere paus les aan studenten die later zelf prominente posities in de intellectuele wereld zouden innemen, waaronder de beroemde humanist Desiderius Erasmus. Deze relatie werd later belangrijk toen hij als paus in de strijd tegen de Reformatie steun probeerde te krijgen van vooraanstaande geleerden.

In 1507 werd Adrianus benoemd tot opvoeder van Karel V, een kleinzoon van keizer Maximiliaan I. In die hoedanigheid werd hij in 1515 naar Spanje gezonden en kreeg hij het voor elkaar dat Ferdinand II de gehele Spaanse erfenis aan Karel V toekende. Een jaar later werd hij bisschop van Tortosa. In Spanje vervulde Adrianus VI daarnaast hoge kerkelijke functies: in 1517 werd hij benoemd tot grootinquisiteur van Aragón en een jaar later ook van Castilië. Adrianus VI werd in 1517 kardinaal.

Nadat Karel V in 1519 tot keizer was gekroond en de Spaanse gebieden had verlaten, trad Adrianus VI op als diens regent in Spanje. In die hoedanigheid moest hij onder meer het hoofd bieden aan een stedelijke opstand tegen het centrale gezag, de zogenoemde Comuneros-opstand.

Een nieuwe paus

Op 1 december 1521 overleed paus Leo X en moest er een nieuwe paus gekozen worden. Het daaropvolgende conclaaf verliep vrij moeizaam vanwege verdeeldheid tussen Duitse en Franse kardinalen, waardoor lange tijd geen kandidaat de vereiste tweederdemeerderheid behaalde. Adrianus VI werd uiteindelijk op 9 januari 1522, tijdens de elfde stemming, enigszins onverwachts tot paus gekozen. De toekomstige paus vertrok hierop naar Rome waar hij tot dat moment nog nooit was geweest en pas in mei datzelfde jaar aankwam. Hij twijfelde lang of hij het pausschap wel aan zou nemen. Op 31 augustus 1522 werd hij in Rome uiteindelijk tot paus gewijd.

In Rome werd Adrianus VI overigens met de nodige reserve ontvangen. Als paus uit het noorden gold hij voor velen als een buitenstaander, wat hem de bijnaam ‘barbaar uit het noorden’ opleverde. Zijn sobere levensstijl en afkeer van hofcultuur en de kunsten maakten verder dat grote delen van de Romeinse elite weinig op hadden met de nieuwe paus.

Adrianus VI beschouwde het tegenhouden van de Reformatie, de hervorming van de Kerk en de vereniging van de christelijke machten tegen aanvallen van de Turken in Hongarije en Rhodos als zijn belangrijkste taken. Zijn hervormingsgezinde opstelling en pogingen de curie – het pauselijke bestuursorgaan – te veranderen stuitten echter op aanzienlijke weerstand. In januari 1523 liet hij tijdens de Rijksdag van Neurenberg een voorstel tot hervorming van de curie voorlezen, waarin hij ook schuld erkende aan misstanden binnen de Kerk. Daarmee hoopte hij ook de spanningen rond de Reformatie wat te verminderen, maar het voorstel werd zowel in Romeinse als lutherse kring slecht ontvangen.

Diplomatiek

Paus Adrianus VI streefde op buitenlands vlak aanvankelijk een neutrale en bemiddelende politiek na, met als doel de christelijke vorsten tot samenwerking te bewegen. Op 15 april 1523 stuurde hij echter een brief aan Frans I, waarin hij deze dringend verzocht een wapenstilstand af te kondigen in zijn strijd tegen Karel V. Daarbij dreigde de paus met excommunicatie als Frankrijk geen gehoor gaf aan het verzoek.

De diplomatieke poging mislukte echter en leidde, mede na de vrijwel gelijktijdige gevangenneming van kardinaal Soderini, tot een definitieve breuk met Frankrijk. Adrianus VI zag zich daarop genoodzaakt zich aan te sluiten bij Karel V en de anti-Franse liga, wat hij op 3 augustus 1523 formeel deed. Tijdens de uitzonderlijk hete zomer van dat jaar werd hij ernstig ziek. Na bijna zes weken van aanhoudende koorts stierf hij.

Paus Adrianus VI ligt begraven in de Santa Maria dell’Anima in Rome en werd opgevolgd door Clemens VII. Zijn praalgraf werd bekostigd door zijn Leuvense studievriend en vertrouweling Willem van Enckevoirt, die hij zelf tot kardinaal had benoemd.

Bronnen