Van Noriega naar Maduro: 36 jaar geleden verwijderden VS ook al een dictator uit hun ‘achtertuin’

Het oppakken van de Venezolaanse president Nicolás Maduro op 3 januari 2026 lijkt sterk op de Amerikaanse Operation Just Cause in Panama, precies 36 jaar eerder. Op 3 januari 1990 gaf Manuel Noriega, de militaire machthebber van Panama, zich over en werd hij de eerste dictator die niet alleen door de Verenigde Staten werd afgezet, maar ook voor het gerecht gesleept.

Net als Noriega destijds was ook Maduro aangeklaagd voor drugshandel. Beide interventies in Amerika’s ‘achtertuin’ kunnen worden gezien als een variant van de aloude Monroe-doctrine, al is die in de versie van president Donald Trump omgedoopt tot ‘Donroe-doctrine’.

Operation Just Cause

Maduro en zijn vrouw Cilia Flores werden in het holst van de nacht volledig verrast door een snelle chirurgische ingreep (operatie Absolute Resolve) van vooral special forces. In 1989 pakten de Verenigde Staten voor de verwijdering van Noriega uit met het grootste militaire machtsvertoon sinds de Vietnamoorlog en de grootse luchtlandingen sinds de Tweede Wereldoorlog.

In de vroege ochtend van 20 december 1989 verscheen president George H.W. Bush op tv om zijn landgenoten toe te spreken:

Vannacht heb ik de Amerikaanse strijdkrachten de opdracht gegeven naar Panama te gaan […] om de levens van de Amerikaanse burgers in Panama te beschermen en om generaal Noriega voor het gerecht te brengen in de Verenigde Staten.

Zes uur eerder, om 01:00 uur, was operatie Just Cause van start gegaan. Met ongeveer 26.000 militairen – waarvan de helft al in Panama was gestationeerd en de andere helft werd ingevlogen – viel de VS-strijdmacht aan op liefst 27 plekken tegelijk. Strategische locaties, zoals vliegvelden en de haven Balboa, werden razendsnel ingenomen om alle vluchtroutes af te grendelen. Terwijl de paratroepen van de beroemde 82ste Airborne Division (D-Day, Market Garden) uit de lucht vielen, werd Guillermo Endara op een Amerikaanse basis geïnstalleerd als de rechtmatige president van Panama. De oppositieleider had eerder in mei de verkiezingen ruimschoots gewonnen, maar dictator Noriega weigerde zijn verlies te accepteren.

Vlammenzee El Chorrillo

De focus van de operatie lag op de Comandancia in Panama-Stad. Dit hoofdkwartier van Noriega lag midden in de overbevolkte volkswijk El Chorrillo, waar hij zelf opgegroeide en zijn trouwste aanhang had. De 12.000 troepen en milities van Noriega waren – ondanks felle tegenstand – niet opgewassen tegen de Amerikaanse overmacht en vooral de enorme vuurkracht vanuit de lucht. Een buurtbewoner vertelde achteraf:

El Chorrillo was een val. De Amerikanen begonnen ’s nachts bommen te gooien op het hoofdkwartier van Noriega. Ze schoten ook met raketten. Onze huizen waren van hout. Veel mensen kookten op gastanks en die ontploften.

Volgens een andere getuige waren ook Noriega’s eigen milities schuldig aan de verwoestende branden die uitbreken: “Zij staken ook huizen in brand. We zaten als ratten in de val.”¹ Honderden bewoners kwamen om in de vlammenzee en ruim 15.000 mensen raakten dakloos. Een andere tegenslag was dat Noriega was ontkomen. Achteraf bleek dat hij onraad had geroken en al vóór de invasie was uitgeweken naar een safehouse aan de rand van de stad, bij luchthaven Tocumen.

De volgende dagen lukte het Noriega nog om uit Amerikaanse handen te blijven door zich voortdurend te verplaatsen – ondanks een premie van een miljoen dollar voor de gouden tip. Toen de dictator besefte dat het net zich sloot, zocht hij op kerstavond zijn toevlucht in de Vaticaanse nuntiatuur (de ambassade van de paus) in de wijk Paitilla. Noriega kreeg daar tijdelijk onderdak, maar niet het gehoopte politieke asiel, waarmee zijn situatie uiteindelijk hopeloos werd.

Muzikaal bombardement

Nu hij geen kant meer uit kon, probeerden de Amerikanen Noriega vervolgens murw te beuken met een bizar muzikaal bombardement uit enorme luidsprekers op legertrucks. In plaats van vuurkracht moest het volume van snoeiharde rock – maar ook andere genres – in combinatie met pesterige teksten hem uitroken. Non-stop knalden nummers als Welcome to the Jungle (Guns N’ Roses), I Fought the Law (The Clash), You Shook Me All Night Long (AC/DC), Panama (Van Halen), The End (The Doors) en Rick Astley’s Never Gonna Give You Up uit de boxen. Het duurde drie dagen voordat de volumeknop omlaag ging, na een smeekbede van nuntius José Sebastián Laboa, die inmiddels horendol was. De druk op Noriega werd daarna verder opgevoerd na overleg tussen de regering-Bush en het Vaticaan.

Laboa waarschuwde hem dat hij, als hij zich niet zou overgeven, het risico liep door het volk te worden gelyncht – mogelijk met in het achterhoofd de executie van de Roemeense dictator Ceaușescu, enkele dagen eerder. Op 3 januari kwam Noriega naar buiten in zijn zandkleurige uniform van een viersterrengeneraal, met drie pistolen in zijn riem. Na zijn overgave gaven ook de laatste milities die nog verzet boden het op. Met het verdwijnen van de militaire dictatuur koos de nieuwe Panamese regering voor volledige ontmanteling van het leger en had het land (net als Costa Rica) sindsdien alleen nog een politiemacht.

Voorhamer op mug

Hoewel Just Cause voor de Verenigde Staten zowel militair als politiek succesvol verliep tegen geringe verliezen (23 gesneuvelden en 314 aan Panamese zijde), was er ook kritiek op het militaire machtsvertoon en mogelijke schending van het internationale recht. Algemeen Dagblad noemde de prijs van het Amerikaanse ingrijpen in het kleine land met twee miljoen inwoners hoog: “Bush heeft gepoogd met een voorhamer een mug dood te slaan.”² En volgens Trouw beschouwden de Verenigde Staten…

…Centraal-Amerika, afgaande op hun inval in Panama, nog steeds als hun achtertuin.³

Panamakanaal

Voor de Verenigde Staten was het na de traumatische nederlaag in Vietnam geen optie om een volgende militaire confrontatie te verliezen. Dat vertaalde zich in een doctrine van snel en met maximale kracht toeslaan, alles om een slepende guerrillaoorlog te voorkomen. Met de overwinning van de Koude Oorlog in het vizier was operatie Just Cause een uitgelezen kans om de vernedering van Vietnam uit te wissen. De actie wees ook vooruit naar wat Bush in 1990 een New World Order zou noemen: een internationale rechtsorde die onder leiding van de Verenigde Staten zou streven naar vrijhandel en democratie.

Toch was dit een bijzaak vergeleken met het strategische en economische belang van het Panamakanaal, dat volgens afspraak in 1999 door de Verenigde Staten zou worden overgedragen aan Panama. Met dit vooruitzicht was de corrupte en anti-Amerikaanse Noriega eind jaren tachtig een te groot veiligheidsrisico geworden voor Washington – ook vanwege de 35.000 Amerikaanse burgers die op dat moment in Panama woonden en werkten.

Tegelijkertijd was het dezelfde man die lange tijd juist een betrouwbare pion van Washington was geweest en zelfs op de loonlijst van de CIA had gestaan. Wat was hier misgegaan?

El Man, Manuel Noriega

Noriega’s opkomst en ondergang waren verbonden met de volkswijk die tijdens operatie Just Cause grotendeels werd weggevaagd: El Chorrillo. Het rauwe bestaan in deze sloppenwijk, waar hij (waarschijnlijk) in 1934 werd geboren, vormde zijn hardheid en tomeloze ambitie om zich op te werken tot de machtigste man van het land. Een militaire loopbaan bracht hem naar de top van het leger, waar hij diende als loyale officier onder Omar Torrijos. Deze bevelhebber van de Panamese Nationale Garde greep in 1968 de macht via een staatsgreep. In het nieuwe regime werd Noriega hoofd van de militaire inlichtingendienst. Hij werkte daarbij nauw samen met de Central Intelligence Agency (CIA), de buitenlandse inlichtingendienst van de Verenigde Staten, die hem vanaf 1967 rekruteerde en betaalde.

Nadat Torrijos in 1981 omkwam bij een verdacht vliegtuigongeluk, werd de ambitieuze Noriega zelf de sterke man. El Man (De Man), zoals zijn volgelingen hem vol ontzag noemden, regeerde het land vanuit de schaduw via door hem gecontroleerde presidenten. De Verenigde Staten tolereerden zijn ijzeren bewind zolang hij van nut was voor de CIA, bijvoorbeeld bij het bestrijden van het communisme in buurlanden als Nicaragua en El Salvador en bij het faciliteren van spionageactiviteiten vanuit Amerikaanse legerbases in Panama. Dat Noriega intussen miljoenen verdiende met het toestaan van drugstransporten van het Medellín-kartel onder leiding van Pablo Escobar – en tegelijk een dubbelspion was in zijn contacten met de communistische leider van Cuba, Fidel Castro – nam Washington lange tijd voor lief.

War on Drugs

Vanaf midden jaren tachtig bekoelde de relatie met de Verenigde Staten. De War on Drugs, een speerpunt van de regering-Reagan, viel niet langer te rijmen met de sleutelrol van Noriega en Panama in de drugshandel. In 1986 brak de CIA met hem en een jaar later werd de economische hulp aan Panama bevroren. In 1988 werd hij officieel aangeklaagd voor drugshandel en witwassen. Kort daarop volgde de kritische conclusie van een rapport van de Amerikaanse Senaat:

Generaal Manuel Antonio Noriega staat voor een van de ernstigste mislukkingen van het Amerikaanse buitenlandse beleid.

Reagan wilde van hem af, maar wilde tegelijkertijd niet de verkiezingscampagne van zijn beoogde opvolger Bush in gevaar brengen met een militaire operatie, mede vanwege het risico op politieke schade doordat Bush als CIA-directeur (1976–1977) direct in contact had gestaan met Noriega. Daarom bood de regering-Reagan de dictator een uitweg: als hij vrijwillig zou opstappen, zouden de aanklachten worden ingetrokken. Noriega weigerde en zocht steun bij Washingtons aartsvijanden Cuba en Libië.

Na de enorme verkiezingsnederlaag van zijn presidentskandidaat Carlos Duque in het voorjaar van 1989 kwam de positie van Cara de Piña (ananasgezicht), zoals zijn tegenstanders en de pers in Amerika hem steeds vaker spottend noemden, verder onder druk te staan. Noriega verklaarde de verkiezingen ongeldig en overleefde in oktober ternauwernood een couppoging van zijn eigen legertop. De coupplegers werden meedogenloos gemarteld en geëxecuteerd.

In december 1989 riep Noriega zichzelf uit tot Líder Máximo (opperste leider) en verklaarde hij Panama in ‘staat van oorlog’ met de Verenigde Staten. Voor president Bush, die begin 1990 het stokje van Reagan had overgenomen, was de maat vol toen op 16 december een Amerikaanse militair bij een checkpoint werd doodgeschoten. Met operatie Just Cause en het proces tegen Noriega verwijderden Bush en de Verenigde Staten tenslotte het onkruid in hun achtertuin, dat zij zelf hadden laten groeien en woekeren.

Hoewel de verdediging wees op de medeplichtigheid en goedkeuring vanuit Washington voor Noriega’s beleid, concentreerde het proces zich vooral op de aanklacht van drugshandel. Toen zijn voormalige werknemer in 1992 werd veroordeeld tot veertig jaar gevangenisstraf, claimde Bush dit als “een belangrijke overwinning op de drugsbaronnen”.⁴ In 2011 keerde de gewezen dictator terug naar Panama, waar hij nog een straf van zestig jaar moest uitzitten voor een aantal politieke moorden. In 2017 stierf Manuel Noriega op 83-jarige leeftijd als gevolg van complicaties na een operatie wegens een hersentumor.

Achtertuin

De invasie van Panama past in de lange traditie van de Monroe-doctrine (1823) waarbij de Verenigde Staten Latijns-Amerika als hun invloedssfeer beschouwen – als hun ‘achtertuin’. Hoewel de invulling per periode verschilt, gedraagt Washington zich zo nodig als een soort regionale politieman. Na de Tweede Wereldoorlog gebeurde dat in landen als Guatemala, Cuba, de Dominicaanse Republiek, Chili, Nicaragua en Grenada (1983).

Volgens een achtergrondartikel in de Volkskrant was de interventie in Panama nauwelijks een trendbreuk: “Monroe leeft nog”, zo luidde de conclusie.⁵ Nog geen jaar later hield Bush op 11 september 1990, na de inval van Irak in Koeweit, een beroemde toespraak over de New World Order en de nieuwe rol van Washington als leider en hoeder van de internationale rechtsorde. Met instemming van de Verenigde Naties (VN) werd zo nodig ingegrepen om criminele dictators voor het gerecht te slepen en democratie en vrijheid te brengen of te herstellen. Zoals in Koeweit en bij Operation Uphold Democracy in Haïti in 1994. Daarna leken zowel de nieuwe wereldorde als de Monroe-doctrine uit te doven. De Verenigde Staten grepen nog wel in, maar meestal buiten de VN om, terwijl de focus verschoof naar andere werelddelen, met name het Midden-Oosten.

Van Monroe naar Donroe

Totdat Trump met zijn uitspraken en ingrijpen in Venezuela het Monroe-principe weer nieuw leven inblaast. De parallellen tussen Manuel Noriega en Nicolás Maduro zijn treffend: beiden werden door gewapend ingrijpen op dezelfde datum opgepakt vanwege drugshandel. Duidelijk is ook dat op de achtergrond grotere geopolitieke belangen spelen, zoals in 1989 het Panamakanaal (waarvan Trump aangaf het weer onder VS-vlag te willen brengen) en in 2026 de Venezolaanse oliereserves. Na afloop liet Trump er geen misverstand over bestaan hoe hij zijn variant van de Monroe-doctrine wil vormgeven:

De Monroe-doctrine is een big deal, maar we hebben die inmiddels ruimschoots overtroffen, echt ruimschoots. Ze noemen het nu de ‘Donroe-doctrine’. De Amerikaanse dominantie in het westelijk halfrond zal nooit meer in twijfel worden getrokken.

Trump omarmt daarmee de woordspeling die de New York Post een jaar eerder introduceerde.

Na operatie Absolute Resolve was de grote vraag van de wereldpolitiek of ‘Donroe’ een gamechanger zou zijn. Ofwel: hoever zou Trumps versie van de Monroe-doctrine reiken? Een vraag die De Telegraaf vervolgde met:

Ziet de Republikein de hele wereld als zijn achtertuin, zoals velen de Verenigde Staten na het einde van de Koude Oorlog al dan niet gekscherend als ‘World Police’ zagen?⁶

Hoewel operatie Just Cause voor Panama uiteindelijk heeft geleid tot een stabiele democratie, is de interventie er altijd omstreden gebleven. Nog steeds is het aantal burgerslachtoffers niet precies bekend, maar het zou volgens sommige schattingen veel hoger zijn dan het officiële (VS) aantal van 202. Sinds 2022 is de dag van de aanval, 20 december, een officiële dag van nationale rouw in Panama: Día de Duelo Nacional.

Muziek als wapen: de muziek die Noriega moest breken

Noten en Bronnen