De Monroe-doctrine van 1823: een Amerikaanse waarschuwing aan Europa

In 1823 maakten de Verenigde Staten met de Monroe-doctrine duidelijk dat Europese inmenging in Amerika niet langer werd geaccepteerd. Wat hield dit politieke beginsel precies in, en welk doel diende het binnen het Amerikaanse buitenlandbeleid?

Wat was het doel van de Monroe doctrine?

De Monroe-doctrine was een Amerikaanse politiek beginsel dat zich keerde tegen het Europese kolonialisme in Amerika, en dan met name in Zuid-Amerika. De term is ontleend aan de politiek leider die dit politieke statement op 2 december 1823 maakte, namelijk de vijfde Amerikaanse president James Monroe (1758-1831). Hij verklaarde dat elk Europees streven om landen en gebieden op het westelijk halfrond, specifiek op de twee Amerikaanse continenten, niet geaccepteerd zou worden door de Verenigde Staten. Met name in Zuid-Amerika waren namelijk diverse landen onafhankelijk geworden. En de Europese landen dienden dit wat de president betreft te respecteren.

Monroe gaf in zijn toespraak, die hij hield voor het Amerikaanse Congres, wel aan dat hij de huidige Europese kolonies in de Amerika’s zou accepteren. Maar was een land onafhankelijk geworden, dan had de voormalige kolonisator dit te respecteren. De kernpassage uit Monroe’s speech was:

It’s a principle in which the rights and interests of the United States are involved, that the American continents, by the free and independent condition which they have assumed and maintain, are henceforth not to be considered as subjects for future colonization by any European powers…

(Het is een beginsel waarin de rechten en belangen van de Verenigde Staten zijn betrokken, dat de Amerikaanse continenten, gezien de vrije en onafhankelijke staat die zij hebben aangenomen en behouden, voortaan niet langer mogen worden beschouwd als object van toekomstige kolonisatie door Europese mogendheden.)

Het begrip Monroe-doctrine zelf werd overigens niet voor de jaren 1850 gebruikt en dus pas later geïntroduceerd, aldus de Oxford English Dictionary (3e editie) uit 2002.

Aanleiding voor de Monroe-doctrine

De aanleiding van Monroe’s speech was de revolte van de Spaanse koloniën in Midden-Amerika en Zuid-Amerika, die dreigde uit te lopen op een Europese interventie. Monroe’s boodschap bevatte dan ook een oproep aan Europese mogendheden, met name aan Spanje en Portugal, om de recente onafhankelijkheid van Zuid-Amerikaanse landen te respecteren, zoals die van Colombia (1810), Chili (1810), Argentinië (1816), Peru (1821) en Brazilië (1822).

Omgekeerd gaf Monroe te kennen dat de Amerikanen zich niet met Europese aangelegenheden zouden bemoeien. Feitelijk gaven de Verenigde Staten hiermee te kennen een politiek van isolationisme na te streven. Dit hielden de Amerikanen tot de Eerste Wereldoorlog vol, dus ruim negentig jaar: vanaf 1917 grepen de Amerikanen militair in Europa in en mengden zich in de strijd op het Europese continent.

Dat Europese mogendheden zich gedurende een groot deel van de negentiende eeuw inderdaad terughoudend opstelden op het westelijk halfrond, was overigens niet het gevolg van Amerikaanse afschrikking. De Verenigde Staten beschikten in deze periode nog nauwelijks over een machtsapparaat en hun buitenlandse politiek stelde lange tijd weinig voor. In de praktijk werd de Monroe-doctrine in de eerste periode vooral ondersteund door de Britse vloot. Als dominante maritieme macht ondersteunden de Britten het idee dat andere Europese machten op het westelijk halfrond geweerd moesten worden. De Britse minister van Buitenlandse Zaken George Canning stelde in 1823 zelfs voor om een gezamenlijke Brits-Amerikaanse verklaring uit te brengen tegen verdere Europese inmenging in Amerika. Aanvankelijk stond president Monroe hier wel voor open, maar mede op advies van zijn minister van Buitenlandse Zaken, de latere president John Quincy Adams, werd uiteindelijk gekozen voor een zelfstandige Amerikaanse verklaring.

De Verenigde Staten leunden in de beginperiode echter wel zwaar op de Britse hegemonie op zee. Pas tegen het einde van de negentiende eeuw, met name vanaf de jaren 1890, begon Washington zich politiek gezien actiever op het internationale toneel te bewegen.

Verhullend motief voor de Monroe-doctrine

Een belangrijk motief achter de boodschap was dat Monroe Europese landen waarschuwde af te zien van pogingen om nieuwe kolonies te verwerven op het westelijk halfrond, met name in Zuid-Amerika. De Verenigde Staten eigenden zich in deze speech het recht toe om militair in te grijpen in Latijns-Amerika, als Europese mogendheden hun boekje te buiten gingen. Dat blijkt uit dit fragment:

Verhullend was dat de Amerikanen hiermee ruimte voor zichzelf wilden vrijhouden om hun grondgebied, indien mogelijk, uit te breiden. De mogelijkheid voor een Amerikaanse expansie open houden was dan ook een belangrijk motief achter Monroe’s verklaring.

Monroe-doctrine wordt toegepast

In 1865 deed de Amerikaans regering, in de persoon van Abraham Lincoln, een beroep op de Monroe-doctrine door in diplomatiek en militaire zin de Mexicaanse president Benito Juárez te steunen. Deze verzette zich tussen 1864 en 1867 tegen de Franse bezetting van zijn land, waarbij keizer Maximiliaan met Europese steun was aangesteld. Nadat de Amerikaanse Burgeroorlog was beëindigd, steunden de Verenigde Staten Juárez diplomatiek en militair, in lijn met de Monroe-doctrine die Europese inmenging op het westelijk halfrond afwees. Na het vertrek van de Franse troepen werd Maximiliaan gevangengenomen en geëxecuteerd, waarna het presidentschap van Juárez werd hersteld.

Door zich eind negentiende eeuw ook te mengen in politieke aangelegenheden in onder meer China en op de Filipijnen, weken de Verenigde Staten feitelijk af van de verklaringen die in de Monroe-doctrine gedaan waren.

Roosevelt Corollary

In 1904 gaf de Amerikaanse president Theodore Roosevelt met de zogeheten Roosevelt Corollary een nieuwe invulling aan de Monroe-doctrine. Waar Monroe puur de Europese inmenging wilde weren, eigenden de Verenigde Staten zich nu het recht toe om zelf in te grijpen in Latijns-Amerikaanse landen bij politieke instabiliteit of schuldenproblemen. Daarmee werd de oorspronkelijke waarschuwing aan Europa omgevormd tot een rechtvaardiging voor actief Amerikaans interventionisme, een logische consequentie van de Monroe-doctrine wat Roosevelt betreft.

Amerika presenteerde zich hiermee als het ware als de ‘politieagent’ van de regio. Dit bleek bijvoorbeeld in 1912 toen de Verenigde Staten ingrepen in Nicaragua om de politieke en economische belangen daar veilig te stellen. Deze interventiepolitiek sloot aan bij het bredere negentiende-eeuwse idee van Manifest Destiny, de overtuiging dat de Verenigde Staten en het Angelsaksische ras voorbestemd waren om beschaving te brengen in andere delen van de wereld.

De nieuwe interpretatie van de Monroe-doctrine bleef in de jaren hierna in hoofdzaak beperkt tot Latijns-Amerika en betekende nog geen definitieve breuk met de Amerikaanse isolationistische politiek. Die breuk kwam er uiteindelijk in de Eerste Wereldoorlog, toen de Verenigde Staten zich actief mengden in dit conflict. Na deze oorlog trokken de Amerikanen zich echter weer grotendeels in een politiek isolement terug en beleefden ze de roaring twenties en de economische crisis van de jaren 1930.

De Japanse verrassingsaanval op de marinebasis Pearl Harbor trok de Verenigde Staten de Tweede Wereldoorlog in. Na deze verwoestende oorlog traden de Verenigde Staten uit hun isolationisme en betoonden ze zich tijdens en na de Koude Oorlog een wereldmacht.

Venezuela , 2026

Begin januari 2026 verwees de Amerikaanse president Donald Trump expliciet naar de Monroe-doctrine naar aanleiding van een militaire operatie die leidde tot de arrestatie van de Venezolaanse president Nicolás Maduro. Volgens Washington zou het regime-Maduro buitenlandse tegenstanders van de Verenigde Staten hebben toegelaten en daarnaast militaire capaciteiten hebben opgebouwd die een bedreiging vormden voor Amerikaanse belangen in de regio. Na hun overbrenging naar de Verenigde Staten werden de Venezolaanse president en zijn vrouw aangeklaagd wegens ‘narcoterrorisme’.

Daags na de operatie stelde Trump dat de ontwikkelingen in Venezuala in strijd waren met “kernprincipes van het Amerikaanse buitenlandbeleid” en verwees daarbij ook naar de historie. In toespraken en beleidsdocumenten sprak de regering over een mogelijke ‘Trump Corollary’ op de Monroe-doctrine, bedoeld om de Amerikaanse invloed op het westelijk halfrond opnieuw te bevestigen.

Historici en politicologen wezen erop dat de Monroe-doctrine vaker is aangehaald om Amerikaans ingrijpen in Latijns-Amerika te legitimeren. Het oorspronkelijke negentiende-eeuwse beginsel zou bovendien geen vastomlijnd juridisch kader voor hedendaagse militaire interventies bieden.

Bronnen