‘Workaholic’ en mysticus Titus Brandsma werd tachtig jaar na zijn dood in Dachau heiligverklaard

Op 15 mei 2022 verklaarde paus Franciscus de Nederlandse karmelietenpater, hoogleraar, rector magnificus van de Katholieke Universiteit Nijmegen en publicist Titus Brandsma (1881-1942) heilig. Brandsma stierf als ‘martelaar’ in het Duitse concentratiekamp Dachau, nadat hij zich openlijk tegen het nazisme had verzet. Maar Brandsma was meer. Hij was sterk maatschappelijk betrokken en ontplooide initiatieven op onder meer het gebied van de voortgezette katholieke emancipatie, de katholieke journalistiek en het katholieke onderwijs. Als geboren Fries is hij in 2005 gekozen tot ‘de grootste Nijmegenaar aller tijden’.

Jeugd en studies

Brandsma werd op 23 februari 1881 geboren in Ugoklooster (Oegeklooster) bij Bolsward, in een oud katholiek boerengeslacht. Nadat hij het gymnasium had gevolgd in Megen (Noord-Brabant) trad hij in september 1898 als noviet in bij de karmelieten in Boxmeer, waar hij het jaar daarop zijn kloostergeloften aflegde en als kloosternaam de voornaam van zijn vader Titus aannam; zijn doopnaam was Anno Sjoerd.

In 1902 begon hij een studie theologie in Zenderen, waar de karmelieten twee kloosters en een gymnasium hadden. Brandsma legde hier zijn grote geloften af. Na een periode in Oss volgde zijn priesterwijding in 1905, waarna hij in Rome ging studeren. Hier promoveerde hij tot doctor in de wijsbegeerte.

Docent en organisator

Titus doceerde vervolgens filosofie, sociologie en kerkgeschiedenis in Oss, aan het studiehuis (Filosoficum) van de karmelieten aldaar. Ondanks zijn zwakke gezondheid ontplooide hij veel nevenactiviteiten. Zo werd hij hoofdredacteur van De Stad Oss, het nieuwsblad voor Oss en omgeving. Verder stichtte hij er een katholieke HBS, die later naar hem het Titus Brandsmalyceum is genoemd, en ook nog een leeszaal.

Titus’ journalistieke belangstelling leidde tot een functie als geestelijk adviseur van de Nederlandsche Rooms-Katholieke Journalistenvereeniging. Hij zette zich in voor de modernisering van de katholieke (dagblad)pers, ijverde voor betere arbeidsvoorzieningen voor journalisten en ontwierp voorstellen voor een journalistenopleiding, die pas geruime tijd na zijn dood is gerealiseerd.

Hoogleraar en rector magnificus

In 1923 werd Brandsma benoemd tot hoogleraar aan de in datzelfde jaar gestichte Katholieke Universiteit Nijmegen (de huidige Radboud Universiteit). Hij doceerde wijsbegeerte en ‘geschiedenis van de vroomheid’ (mystiek). Al snel bekleedde hij academische functies; tijdens het collegejaar 1932/33 was hij rector magnificus. Zijn diesrede (toespraak tijdens de verjaardag van de universiteit) behandelde het godsbegrip in de moderne tijd en trok grote aandacht, omdat Brandsma zowel blijk gaf van meer progressieve denkbeelden als gehechtheid aan de orthodoxie. Als lid van het hoofdbestuur van zijn orde had Titus ook een rol in de vernieuwingsbeweging onder de Nederlandse karmelieten.

Bij dit alles bleef hij actief als publicist voor kranten en periodieken. Onder zijn supervisie verscheen tussen 1933 en 1939 de eerste druk van de Katholieke Encyclopaedie in vijfentwintig delen, met ook een uitvoering in braille. Uiteraard was deze monumentale publicatie tijdgebonden, de evolutieleer werd bijvoorbeeld niet behandeld. Pas in de Encycliek Humani Generis (1950) bevestigde paus Pius XII met enige voorbehouden dat er geen tegenstelling bestond tussen de evolutie en de geloofsleer over de mens en zijn roeping.

Antisemitisme

Brandsma schreef zelf, naast 215 andere lemma’s in de encyclopedie, het artikel over antisemitisme, dat hij overeenkomstig de geloofsleer afkeurde. Wel omschreef hij het moderne antisemitisme in West-Europa (vanaf 1870) als…

…veeleer een reactie tegen de overmacht van de Joden in alle werkzaamheden van het econ. leven: in den handel, de nijverheid, de financie, de pers enz.

Verder was Titus betrokken bij de oprichting van de periodiek Ons Geestelijk Erf (1927), bevorderde op allerlei manieren het katholiek onderwijs, zette zich in voor de katholieke Vredesbond en het Apostolaat der Hereniging (met de oosters-orthodoxe kerk) en vervulde overal spreekbeurten. Schrijver Godfried Bomans noemde Brandsma hierom…

…de enige mysticus op het vasteland van Europa die een algemeen spoorwegabonnement bezat en in treincoupés is zalig geworden.

Mystiek

Bomans’ kenschets was niet ver bezijden de waarheid. Brandsma, specialist in laatmiddeleeuwse mystiek, was zelf buiten zijn overstelpend drukke maatschappelijke activiteiten (hij was zelfs actief esperantist) ook mysticus. ‘Zo verborgen is God niet, wil Hij niet zijn,’ zei hij in een radiotoespraak in 1929, ‘voor het vindingrijke minnende hart is Hij te ontdekken, aan het van heimwee smachtende hart openbaart Hij Zich.’ Hij achtte God aanwezig in alle mensen en de hele schepping, een reden waarom de mysticus niet buiten, maar juist volop in het alledaagse leven kon staan.

Naast zijn kennis van de karmelitaanse mystiek ontwikkelde Brandsma zich tot kenner van de Moderne Devotie. Ook bevorderde hij de Heilig-Hartverering. Parallel aan zijn intellectuele en spirituele interesses liet Titus zich ook wel meevoeren op de naar het miraculeuze smachtende onderstroom van het geloofsleven. Hij stelde bijvoorbeeld veel belang in de cultus rond de Brabantse draagster van stigmata Janske Gorissen en noemde haar zelfs een ‘nieuwe Lidwina van Schiedam’. In 1951 maakte de kerk een einde aan de cultus rondom de dubieus geachte, van bedrog beschuldigde Janske.

Liefde voor Friesland

Liefde voor zijn geboorteland Friesland verliet Titus Brandsma nooit. Hij ijverde voor de emancipatie van geloofsgenoten in Friesland, maar ook voor de introductie van het Fries in het lesprogramma van het Friese lagere onderwijs en voor een leerstoel Fries. Hij was medeoprichter van onder meer de Fryske Akademy (1938). Al zijn verdiensten leidden in 1939 tot een benoeming tot ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw.

Oorlog en verzet

In de jaren dertig waarschuwde Brandsma in artikelen, colleges en lezingen voor de gevaren van het opkomende nationaalsocialisme en de ermee verbonden rassenhaat. In 1936 voegde hij zich tijdelijk bij het door kunstenaars en intellectuelen opgerichte Comité van Waakzaamheid. Toen de Duitse bezetting een feit was, wijzigde hij zijn koers niet. Zo verzette hij zich in 1941 tegen het verwijderen van Joodse leerlingen van katholieke middelbare scholen en het opnemen van NSB-advertenties in roomse dagbladen.

Een rondgang met de aartsbisschop langs katholieke dagbladdirecteuren om het uit dit streven voortgevloeide advertentieverbod toe te lichten, leidde tot een rapport van de Sicherheitsdienst, waarin Brandsma als een voor de nieuwe orde gevaarlijk persoon werd afgeschilderd.

Arrestatie en overlijden

Spoedig hierna, op 19 januari 1942, volgde de arrestatie van Titus Brandsma. Hij werd gedetineerd in Scheveningen en Kamp Amersfoort, en vervolgens via de strafgevangenis van Kleef getransporteerd naar het Duitse concentratiekamp Dachau.

Geketend aan een nieuwe vriend, de gereformeerde predikant Johannes Kapteyn die hij in Amersfoort had leren kennen, arriveerde Titus Brandsma op 19 juni 1942 in Dachau. Beiden werden ondergebracht in Block 28, kamer 3, de barak van de Poolse geestelijken. Mentaal bleef Titus hier sterk en was volgens latere getuigenissen zijn medegevangenen tot steun. In gevangenschap vertaalde hij nog een deel van de Werken van de H. Theresia van Avila, de bekende zestiende-eeuwse Spaanse mystica, in het Nederlands.

Zijn zwakke lichamelijk gezondheid brak Titus in het concentratiekamp snel op, zodat hij in het kamphospitaal terechtkwam. Na enkele dagen raakte hij daar buiten bewustzijn. Een kamparts liet hem een dodelijke fenol-injectie toedienen. Hierdoor kwam Brandsma om het leven, op 26 juli om twee uur ’s middags.

Nagedachtenis

In de loop der jaren zijn op tientallen plaatsen in Nederland kerken, parochies, scholen, straten, een brug (in Amsterdam) en scoutinggroepen naar Titus Brandsma vernoemd. De openbaarvervoerbedrijven Veolia en Arriva vernoemden een treinstel naar hem. Zijn verzameling kopieën van middeleeuwse mystieke handschriften lag aan de basis van het in 1968 opgerichte Titus Brandsma Instituut (1968) in Nijmegen.

In 1982 kreeg Titus postuum het Verzetsherdenkingskruis. In Bolsward werd een Titus Brandsma Museum opgericht (nu in museum De Tiid). In november 2015 is hij postuum benoemd tot ereburger van de stad Oss. Tien jaar eerder riep de bevolking van Nijmegen hem al uit tot ‘de grootste Nijmegenaar aller tijden’.

Devotie en zaligverklaring

Behalve al dit eerbetoon ontstond na Brandsma’s spoedig devotie rond zijn persoon, die in 1985 leidde tot zijn zaligverklaring door paus Johannes Paulus II. Aan de Kroonstraat in Nijmegen was al in 1960 een Titus Brandsma Kapel ingewijd. De bestemming van de neoromaanse Sint-Jozefkerk in Nijmegen tot Titus Brandsma Gedachteniskerk dateert uit 2004. Aan de kerk is het Titus Brandsma Memorial verbonden, een centrum voor spiritualiteit.

Ook in het buitenland wordt Brandsma herdacht en vereerd, bijvoorbeeld in enkele kerken in Polen en in Dublin. In Lyon werd in zijn naam een driejaarlijkse prijs ingesteld voor vervolgde journalisten en instellingen. Dachau, de plaats waar hij stierf, kreeg een naar hem genoemde straat.

Heiligverklaring

De heiligverklaring van Titus door paus Franciscus op 15 mei 2022, met negen andere zaligen, volgde op een onderzoek naar de genezing van de karmelietenpater Michael Driscoll in Palm Beach (Florida), uitgevoerd door katholieke artsen en juristen. Driscoll leed aan een agressieve vorm van kanker en zou genezen zijn op voorspraak van Titus Brandsma, die hij al lange tijd vereerde. Het voor heiligverklaring noodzakelijke wonder was hiermee vastgesteld. In 2025 bezocht Driscoll Bolsward.

Brandsma’s gedachtenis (feestdag) stond in de liturgische kalender al op 27 juli en bleef ongewijzigd. Al eerder zijn personen die in nazikampen hun leven lieten heiligverklaard: de Poolse priester Maximiliaan Kolbe in 1982, de Duits-joodse non Edith Stein in 1998. Beiden stierven in Auschwitz.

Betekenis

Mede-karmeliet Brocardus Meyer strooide in zijn necrologie van Titus Brandsma in het Jaarboek van de Nederlandse Maatschappij der letterkunde (1947) overvloedig met goudstof. Pater Titus was ‘de ijverige apostolische werker, die op bijna elk terrein van het sociale en culturele leven iets wezenlijks presteerde’. Wie herinnerde zich niet ‘de tengergebouwde, beweeglijke en goedlachse priestermonnik met zijn brede en diepe kijk op het leven en zijn hart van goud? De door en door katholieke mens, bezield met een paulinisch geloof en doorleefd van een God en alle mensen omvattende liefde, die van elkeen, ook van degenen wier profaan en godsdienstig denkleven zich in een volmaakt andere richting bewoog dan het zijne, ontzag en eerbied afdwong?’

Iets verderop plaatste Meyer een notitie die naar een wat menselijker, feilbaarder beeld zweemde. Titus, wiens wilskracht sterker was dan zijn lichamelijke constitutie, kon door zijn ‘spreekwoordelijke gedienstigheid tegenover allen en iedereen’ maar moeilijk rust vinden, zodat in hem ‘de onbetwistbaar grote wetenschappelijke aanleg wellicht niet de volgroeide vorm [heeft] bereikt, die andere, physiek sterkere maar minder universeel ingestelde naturen daaraan hadden kunnen geven.’

Een van Brandsma’s biografen, Ingo Bocken, drukte in een interview in 2020 een belangrijk aspect van Brandsma’s betekenis uit als volgt:

In de mystieke traditie vond hij een nieuwe bron van inspiratie voor een weg uit de geestelijke crisis waarin onze cultuur in de 20ste eeuw terecht is gekomen, de eeuw van de grote catastrofale en moordende ideologieën.

Bronnen