In de Middeleeuwen werd trots beschouwd als de zwaarste zonde

Trots

Trots is, zoals elke middeleeuwse priester-therapeut je zou vertellen, zowel de eerste als de ergste van de zeven hoofdzonden. Het is de ‘koningin van alle ondeugden’ een kracht die het brein aan alle andere vormen van verderf, haat en kwaad ‘uitlevert’. Dat zal de hedendaagse lezer misschien verbazen, want het gaat tegen alles in wat het woord tegenwoordig betekent. Trots is nu eigenwaarde, ambitie, waardigheid en respect. Mensen zeggen dat ze trots zijn op hun kinderen, of trots op hun werk, of trots op hun seksualiteit.

Ook in de hedendaagse wetenschappelijke literatuur is het lastig om een negatieve kijk op trots te vinden. Volgens psychologen Lisa Williams en David DeSteno is trots eenvoudigweg een ‘passende reactie’ op prestaties. In de meeste gevallen is het ‘een functionele sociale emotie met belangrijke implicaties voor leiderschap en het opbouwen van sociaal kapitaal’.

In de middeleeuwen leverde trots niet veel sociaal kapitaal op. Het was een codewoord voor de donkerste kant van het mens-zijn. Trots kwam tot uiting in tirannie, egocentrisme of in wat we tegenwoordig narcisme noemen, het was een kanker in de organen van het sociale lichaam, een aandrang die je hart in bezit nam en dat vervolgens verlamde. Zoals woestijnvader Johannes Cassianus zei, is deze zonde een ziekte die de deur opent naar alle andere vormen van verdorvenheid en zelfvernietiging. Wanneer die ziekte postvat, doodt ze zelfs de geringste ‘zweem van vrijheid’ in je ziel.

Hoe werd trots geacht dit precies te doen? Wat is het gevaar dat al deze middeleeuwse schrijvers zagen en wij kennelijk niet?

Superbia, een vorm van zelfmisleiding

Woordgebruik is een belangrijk startpunt. Als ik met een middeleeuwse biechtvader over mijn trots wilde praten, zou het Latijnse woord dat ik gebruikte superbia zijn. Dit woord, dat hetzelfde ‘super’ in zich heeft als ‘super’ of ‘superieur’ of ‘superman’, geeft aan dat iets ergens overheen of voorbij gaat. Maar waaroverheen of waar voorbij precies? Om te beginnen brengt superbia je volgens veel middeleeuwse dichters en theologen voorbij je eigen vermogens. Het is een vorm van zelfmisleiding, zeiden zij, waarin je jezelf wijsmaakt dat je speciaal bent. Het is wanneer je denkt dat je superieur bent of uniek of, in extreme gevallen, dat je bovenmenselijke krachten bezit.

Hiermee verbonden is datgene waaraan superbia ook voorbij gaat: andere mensen. Je weet wanneer trots zijn tanden in je heeft gezet, zoals een twaalfde-eeuws handboek het noemde, wanneer je een onbeheersbare drang voelt ‘om boven iedereen om je heen uit te stijgen’, iedereen te overtreffen in alles wat je doet.

Voor De Ark van wijsheid, het geheimzinnige, buitenmaatse veertiende-eeuwse handschrift dat ik in de Vaticaanbibliotheek heb bezocht, is trots eigenlijk dat je niet in staat bent om andere mensen te zien en ook niet om jezelf te zien. Volgens die Ark werkt superbia op vier verschillende manieren. De eerste is als je naar vrienden en collega’s om je heen kijkt en concludeert dat jij beter bent dan zij. De tweede is dat je vanuit de overtuiging dat jij speciaal bent, zelf bepaalt welke regels je wilt volgen. Het derde stadium van trots is wanneer je alle reacties en kritiek negeert en bekrompen van geest en star van principes wordt. Maar het meest destructief is volgens de Ark de vierde werking van superbia. Die doet zich voor wanneer je hart ongevoelig is voor het leven van anderen, zodat je eigenwaan overgaat in harteloosheid en je het idee krijgt dat je andere mensen als speelgoed kunt manipuleren.

En dat is de echte reden waarom superbia duizend jaar lang de zwaarste hoofdzonde was. Trots in zijn middeleeuwse vorm is niet alleen egoïsme. Het is een manier van denken waardoor je wilt negeren, afwijzen en weigeren. Het is afstand nemen van je familie en vrienden en jezelf isoleren van je collega’s. Het betekent dat jij alle eer opeist, elk advies negeert en jezelf troost met deze zes woorden: Ik. Heb. Geen. Andere. Mensen. Nodig.

‘Trots’ uitgebeeld

De reden waarom ik op deze ochtend die smalle trap beklim is dat ik een e-mail heb gekregen. Of ik alsjeblieft naar de vierde verdieping wil komen? Sjachlo wil graag wat foto’s regelen. Sjachlo werkt op de administratie van de universiteit en is bij iedereen in dit gebouw geliefd. Vorig jaar heeft ze aangekondigd dat ze wegging omdat ze een nieuwe baan in Moskou had. De studenten hielden een feestje en hingen een spandoek op met de tekst: ‘Wij houden van je! Ga niet weg!’ Ik weet nog hoe ik haar naar buiten zag gaan om een taxi naar het vliegveld te nemen, met glanzende ogen en een vastberaden gezicht. Maar een paar maanden later kwam ze terug. In het begin had ze genoten van de vrijheid die ze voelde nu ze in Moskou woonde. De stad was nog groter en mooier dan ze zich herinnerde. Maar op de een of andere manier kon ze de lokroep van Siberië niet weerstaan. Ze miste haar familie en ze miste haar vrienden, maar bovenal miste ze dit leven, afgesneden van de wereld en botsend tegen de elementen aan boord van onze kleine onderzeeër.

Waarom zou Sjachlo mij op een foto willen? Dit soort dingen gebeurt de laatste tijd vaker. Ik heb een paar maanden geleden mijn eerste boek gepubliceerd en de publiciteitsmachine van onze universiteit ging meteen op volle toeren draaien. Onze baas spoorde me aan om een video te maken waarin ik over mijn ‘intellectuele reis’ vertelde. Ik werd gevraagd om lezingen te houden op recepties in kunstgalerieën en culturele festivals, waar mijn naam op de affiches stond. Mensen die ik nooit eerder had ontmoet, kwamen opeens naar me toe in de straten van Tjoemen om me te zeggen dat ze me hadden zien spreken of video’s van mijn colleges hadden gekeken. Mijn colleges stroomden vol met studenten en ik kreeg te horen dat ik nu de modelhoogleraar van de universiteit was. ‘Kijk naar hem,’ zei onze directeur een keer op een faculteitsvergadering. ‘Probeer meer zoals hij te zijn.’

Maar ik wil eigenlijk meer zoals Sjachlo zijn. Als ik op de vierde verdieping aankom, zie ik haar glimlachend achter een camera op een statief staan, opgewekt en zelfverzekerd. ‘We houden een fotoshoot voor onze website,’ zegt ze. Ze willen aandacht besteden aan mijn collegereeks over de zeven hoofdzonden en vinden dat ze dat het beste met een foto van mij erbij kunnen doen. ‘Kunnen we het niet beter met illustraties doen?’ Maar Sjachlo lacht nerveus. ‘Ik denk dat het foto’s moeten zijn.’ Even is het stil. ‘We dachten dat je op elke foto een zonde zou kunnen uitbeelden. Dus misschien een boos gezicht voor “woede”?’ Achter haar zie ik een schaal met gebakjes klaarstaan, die ik in mijn mond kan stoppen voor ‘onmatigheid’. En ik begin me misselijk te voelen. Wat wil ze straks dat ik voor ‘lust’ doe?

Lust blijkt niet eens de moeilijkste pose. De moeilijkste is ‘trots’. Voor de camera steek ik mijn kin in de lucht en probeer superieur te kijken. Maar als ik na afloop met Sjachlo de foto bekijk, vinden we allebei dat dit net mijn gewone gezicht is. En omdat ik dezelfde kleren aanheb, is deze foto min of meer identiek aan mijn profielfoto die al op de website van de faculteit staat. Komt dat doordat trots als zonde onzichtbaar is? Of is dit nu nog het enige gezicht dat ik kan opzetten? We moeten die foto wel voor elkaar krijgen, want ‘trots’ wordt het eerste college en ze willen meteen links en video’s gaan posten. We maken nog twintig, dertig foto’s. Maar als ik ernaar kijk, zie ik alleen maar een uitdrukkingloos gezicht. Een zelfgenoegzame hoogleraar die het heerlijk vindt om zoveel aandacht van de camera te krijgen.

De schoenen van Lucifer

Dus hoe ziet superbia er eigenlijk uit? Hoe had ik moeten poseren om middeleeuwse trots op zijn slechtst te belichamen? Wat zijn de oude tekenen waaraan je een gevaarlijk ego in het wild kunt herkennen?

Jaren geleden, toen ik in een tweedehandsboekwinkel in Bristol werkte, ben ik een keer op het gezicht gestuit dat ik nu nodig had. Een docent op een plaatselijke universiteit was overleden en zijn weduwe wilde dat wij zijn boekenverzameling kochten. Terwijl ik de kratten inpakte, zag ik op de eerste stapel een grijs boekje liggen. Hortus deliciarum, heette het. De tuin der verrukkingen. Ik pakte het op, sloeg het open en zag iets wat ik totaal niet had verwacht. Het was een kleurige engel met enorme vleugels. Het was Lucifer zelf.

Op dat moment wist ik het niet, maar wat ik hier zag was een van de zeldzaamste afbeeldingen in de middeleeuwse kunst. Voor zover bekend bestaan er maar enkele afbeeldingen van Lucifer in deze situatie en die zijn geen van alle in de kunstmusea van de wereld te vinden. Ze zitten allemaal verstopt in handschriftarchieven. Vonden middeleeuwse kunstenaars dit beeld misschien te ongemakkelijk om te laten zien? Het team vóór het verraad. De klassenfoto vóór de tragedie. Het is een afbeelding van Lucifer als hij nog serafijn is, een van de zesvleugelige engelen die de hoogste positie in de hemel hadden. Lucifer voordat hij zich van God afkeerde en een groep opstandige engelen overhaalde om hém te vereren.

Deze Lucifer is een van de grootste verloren schatten van de westerse kunst. De illustratie is aan het eind van de twaalfde eeuw gemaakt door abdis Herrad van Landsberg en stond in de eerste encyclopedie uit de geschiedenis die voor en door vrouwen was gemaakt. Hij is nu alleen nog te zien als moderne kopie, want het originele handschrift is in 1870 tijdens de Frans-Duitse Oorlog verwoest. Maar zelfs in de felle kleuren van de victoriaanse facsimile die ik in dat exemplaar van De tuin der verrukkingen zag, zindert deze Lucifer. Schouderophalend is hij de schaamteloze meester over alles wat hij ziet. Alles in deze afbeelding, van de gouden stralenkrans tot de met kostbare edelstenen bezette mantel, bevestigt zijn superioriteit. Hij is de baas, een zelfbenoemde leider die de macht grijpt over alles en iedereen om hem heen.

Zoals zo vaak bij superbia is de Lucifer uit De tuin onweerstaanbaar en mooi. Kunsthistoricus Danielle Joyner zegt dat de kunstenaar dit welbewust zo heeft gedaan. Volgens haar maakte Herrad Lucifer oogverblindender dan de andere engelen, omdat ze een soort tegengesteld effect wilde bewerkstelligen bij de nonnen die naar deze pagina zouden kijken. Pas op voor mannen die je proberen te verblinden, waarschuwde ze. Onder hun krullen en hun charme zijn ze allemaal hetzelfde. Wat Herrads bedoeling ook was, het gaat erom dat ze Lucifers schoonheid tot een oppervlakkige illusie maakte. Zijn versierinkjes, de speelse krul in zijn haar, de met edelstenen bezaaide mantel: het laat allemaal zien hoe wanhopig graag hij wil opvallen. Als je dat allemaal wegnam, zou hij dan niet min of meer identiek zijn met de andere engelen om hem heen?

Jaren na mijn eerste ontmoeting met dat grijze boekje heb ik nog drie van die zeldzame Lucifers-voor-de-val opgespoord. Ze waren allemaal even verbazingwekkend. Het is altijd bijzonder om Satan zo te zien: glimlachend en machtig, zonder hoorns. Ze hebben veel dezelfde kenmerken, maar al deze Lucifers vertonen ook elk hun eigen afzonderlijke tekenen van superbia. Samen onthullen zij de drie tekenen waaraan je een ego herkent dat zich op gevaarlijk terrein heeft begeven.

Om de tekenen van trots in de tweede Lucifer te vinden, die in een handschrift uit München opduikt, moet je een soort ‘zoek de verschillen’ spelen. Let op de elementen die de bijna-gevallen engel onderscheiden van zijn tegenhanger, aartsengel Michaël, rechts in beeld. Sommige verschillen zijn duidelijk. Om te beginnen is deze Lucifer oogverblindender, zijn mantel met edelstenen is veel indrukwekkender dan de kleren die Michaël en de op zijn troon zittende God dragen. Even helder is het verschil in wat ze in hun hand houden.

Terwijl God een boek vasthoudt en Michaël een speer, heeft Lucifer een bol en een scepter. Door de manier waarop hij is getekend, met deze twee symbolen van het koningschap, lijkt het bijna alsof hij de echte heerser van het heelal is, een conclusie die hij kennelijk voor zichzelf heeft getrokken. In tegenstelling tot Michaël, met zijn licht gebogen hoofd, houdt Lucifer zijn gezicht geheven, met zijn smeulende ogen kijkt hij zelfgenoegzaam voor zich uit. Voor wie de trots in zichzelf of in anderen wil herkennen: dit is zijn visitekaartje.

Superbia is iemand die net als deze Lucifer wel weet hoe je je hoort te kleden, maar vindt dat dat voor hem niet geldt. Het is de persoon die een kamer binnengaat en zijn superioriteit wil laten zien in elk draadje stof, elke blinkende gesp, elke kleurige sjerp. Kleren zijn echter maar het topje van de ijsberg.