Buitenlandse invloeden op Willy Brandt – Van Noorwegen tot Spanje

Willy Brandt (1913-1992), van 1969 tot 1974 de vierde bondskanselier van de Bondrepubliek Duitsland, was niet alleen de eerste sociaaldemocratische premier van het naoorlogse Duitsland. Hij is tot nu toe de enige bondskanselier die zijn vormende jaren doorbracht in het buitenland.¹

Brandt, actief in de socialistische partij, besloot na de machtsgreep door de nazi’s in 1933 in ballingschap te gaan. Was hij in Duitsland gebleven, dan was hij waarschijnlijk opgepakt. Hij week uit naar Noorwegen, daarnaast reisde hij veel. Zijn verblijf in Noorwegen en de jaren dat hij als journalist de Spaanse burgeroorlog (1936-1939) versloeg zouden zijn latere politieke activiteiten beïnvloeden.

Noorwegen

Via Denemarken vluchtte Brandt naar Noorwegen. Najaar 1933 had hij voldoende Noors geleerd om als journalist aan de slag te gaan. De Noorse politieke cultuur beviel hem beter dan de Duitse. In zijn memoires sprak hij zelfs van ‘school van het noorden’.

Anders dan in Duitsland erkenden Noorse partijen de sociaal-democraten als gelijkwaardige politieke stroming. Op hun beurt gingen de Noorse socialisten niet uit van klassenstrijd, maar van de rechtsstaat. De bestaande samenleving moest niet omvergeworpen worden. Het was integendeel de maatschappij waarin langs parlementaire weg sociale zekerheid voor alle bewoners verwezenlijkt werd. Politieke partijen zagen elkaar niet als vijanden, hooguit als rivalen. Na de verkiezingen vormden ze samen coalities.

In 1959 zou de Sozialdemokratische Partei Deutschlands (SPD) op haar partijcongres in Bad Godesberg definitief afstand nemen van marxistische begrippen als klassenstrijd. Brandt was een van de drijvende krachten achter het zogeheten Godesberger Program.

Noorwegen beïnvloedde hem ook persoonlijk. Hij was geboren als Herbert Frahm. ‘Willy Brandt’ was de schuilnaam die hij bij zijn vertrek uit Duitsland aannam. Hij zou zich zijn verdere leven zo blijven noemen. In 1938 ontnam het nazibewind hem zijn Duitse nationaliteit. In 1940 werd hij Noors staatsburger. Brandts eerste echtgenote was Noors, zijn tweede echtgenote was Duits en Noors en geboren in Noorwegen.

Toen Noorwegen in 1940 door Duitsland werd veroverd, raakte Brandt kort in krijgsgevangenschap. Bij zijn gevangenneming droeg hij een Noors uniform, hij werd niet herkend. Na zijn vrijlating week hij uit naar Zweden.

Spaanse Burgeroorlog

Brandt bleef actief in de Socialistische Internationale, probeerde contact te onderhouden met partijgenoten en verzetsbeweging in Duitsland en reisde als journalist door Europa. In 1936 begon de Spaanse generaal Franco een gewapende opstand tegen de regering – het begin van de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939). Franco zou winnen en tot aan zijn dood in 1975 leider blijven van een fascistisch bewind.

Brandt werd in 1937 oorlogsverslaggever in Spanje. Aanvankelijk verenigden alle andere partijen zich tegen Franco. Net als de Britse journalist Eric Blair (beter bekend als George Orwell) constateerde hij dat de communisten de macht grepen binnen het oppositieleger. De Spaanse communistische partij bleek aangestuurd te worden door Stalin. Brandt bleef nadien even afkerig van communisme als van fascisme en nationaal-socialisme.

Zijn afkeer van communisme toonde hij bijvoorbeeld als burgemeester van West-Berlijn toen in 1961 de Berlijnse Muur werd gebouwd. Niet bondskanselier Adenauer, maar de onverzettelijke Brandt werd de held van het moment.

Socialistische Internationale

Brandt werd in 1969 de eerste socialistische bondskanselier van (West-)Duitsland. In 1974 trad hij af, nadat een medewerker een Oost-Duitse spion bleek. Hij bleef zijn leven lang lid van de Bondsdag, de Duitse federale Tweede Kamer. Tot 1987 bleef hij partijvoorzitter, om direct na zijn aftreden tot erevoorzitter benoemd te worden. Van 1979 tot 1983 was hij ook lid van het Europese Parlement.

Tot aan zijn dood was hij verder voorzitter van de Socialistische Internationale. In die functie kwam het Spaans dat hij had geleerd tijdens de Spaanse Burgeroorlog hem goed van pas. Spanje werd pas in 1978 weer een democratie. Tegelijk werden veel Zuid-Amerikaanse landen geregeerd door rechtse dictators.

Binnen de Socialistische Internationale weerstond hij degenen die bereid waren om in de strijd tegen fascistische dictators samen te werken met communisten. De meeste socialistische partijen steunden hem. Het enige tegengeluid kwam uit Frankrijk, waar in de jaren zeventig socialisten en communisten zich zouden verenigen achter François Mitterand.

Binnen de Internationale leerde hij Felipe González (geboren 1942) kennen. González werd in 1974 secretaris-generaal van de Spaanse socialistische partij in ballingschap. Ondanks het leeftijdsverschil hadden zij veel gemeen: op jonge leeftijd uitgeweken voor een ondemocratisch rechts regime; als balling actief in de socialistische beweging; even afkerig van communisme als van fascisme. Brandt ontfermde zich als mentor over hem.

Ook González werd in 1982 de eerste naoorlogse socialistische premier, van het in 1978 weer democratisch geworden Spanje. Op praktisch niveau werkte hij vanaf dat moment samen met de eveneens in 1982 premier geworden Duitse bondskanselier Helmut Kohl. Kohl was een conservatieve christendemocraat, maar tevens overtuigd Europeaan. In 1986 werd Spanje lid van de Europese Gemeenschap. De persoonlijke band tussen González en Brandt bleef hierna hecht: González sprak op Brandts begrafenis in 1992 als enige niet-Duitser, en deed dat als enige in een andere taal.

Noot en bronnen