De Lijflandse Kruistocht: een reeks veroveringsoorlogen met een vroom masker

Tussen 1198 en 1290, bijna een eeuw lang, woedde de Lijflandse Kruistocht, uitlopers tot in de vijftiende eeuw niet meegerekend. Het officiële doel was kerstening van de heidens gebleven volken in Letland en Estland. Minstens zo belangrijk was koloniale expansie onder leiding van de Duitse Orde en de Lijflandse Zwaardbroeders. Dit betekende economische onderwerping en culturele assimilatie, en kwam ook voort uit de rooms-katholieke rivaliteit met het Oosters-orthodoxe christendom.

In de dertiende eeuw ontstond als reactie op de dreiging van de Orde het grootvorstendom Litouwen, dat een geduchte tegenstander werd. Het enthousiasme voor de Lijflandse Kruistochten was deels te wijten aan het ingezakte succes van de ‘eigenlijke’ Kruistochten naar het Heilige Land.

Noordelijke Kruistochten

De Lijflandse Kruistochten vormen het belangrijkste onderdeel van de Noordelijke of Baltische Kruistochten. Deze behelsden behalve de Lijflandse ook de Wendische (1147) en de Pruisische Kruistocht (1222-1295). De kruisvaarders waren vooral Duitsers, Denen en Zweden, allemaal Germaansprekenden dus. Hun doelwitten waren volkeren met een Baltische, Fins-Oegrische of Slavische achtergrond.

De Wendische Kruistocht was gericht tegen de West-Slavische Wenden of Sorben ten oosten van de Elbe. De Wendische vorst Hendrik (van het stamverband der Abodriten) was katholiek; hij werd na zijn dood in 1127 echter opgevolgd door de heidense vorst Niklot. De kruistocht had beperkt succes. Pribislav, de zoon van Niklot, behoorde weer tot de bekeerlingen en hij werd de christelijke Vorst van Mecklenburg. In 1168 assisteerde hij de Deense koning Waldemar I bij de vernietiging van de heidense tempel van Svetovit op het Oostzee-eiland Rügen. De Wenden wisten hun identiteit ondanks de Germaanstalige kolonisatie als culturele minderheid in het oosten van Duitsland te rekken tot vandaag de dag.

De Pruisische Kruistocht, ongeveer gelijktijdig met de Lijflandse, had als doel de kerstening en onderwerping van de Baltische Oud-Pruisen of Pruzzen. Het veroverde gebied vormde de kern van de Duitse Orde-staat (Deutschordensstaat, ca. 1230-1561). Een netwerk van burchten moest het gezag handhaven. Men kreeg toch te maken met een aantal Pruisische opstanden, die zodanig werden onderdrukt dat de oud-Pruisische taal, religie en cultuur werden uitgewist. De hardnekkigste oud-Pruisen weken uit naar aangrenzend Litouwen. De oud-Pruisische taal is dankzij filologisch onderzoek gereconstrueerd.

De lange en verwarrende Lijflandse Kruistocht met zijn nauw verweven ontwikkelingen kan ruwweg worden onderverdeeld in veroveringsoorlogen tegen de Lijven en Letgallen (1198-1209), de Esten en het Estse eiland Saaremaa (1206-1227), de Koeren (1242-1267) en de Samogieten en Semgallen (1219-1290).

‘Noodlottige drang’

De Vlaamse literator Hubert Lampo noemde de in 1189/90 opgerichte Duitse Orde een uiting ‘van de noodlottige Germaanse ‘Drang nach Osten’’ – overigens een term uit de negentiende eeuw, waaraan nazi-Duitsland weer huiveringwekkende actualiteit zou verlenen. Deze Ordo domus Sanctae Mariae Theutonicorum Hierosolymitanorum ontstond niet lang voor de Derde Kruistocht (1198-1192), met als belangrijk doel de verzorging van zieken in het Heilige Land. Men moest spoedig accepteren dat Jeruzalem niet meer heroverd zou worden. De orde richtte daarom haar aandacht op Noordoost-Europa en nam het op zich om Pruisen, Koerland (de noordwestelijke ‘hoorn’ van Letland) en Lijfland (overig Estland en Letland) te kerstenen – dat wil zeggen te onderwerpen.

Hoewel het initiatief tot de Orde oorspronkelijk lag bij kooplui uit Lübeck en Bremen, was deze van meet af aan verbonden met de ridderschap uit het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie, inclusief die uit de Nederlanden, Bohemen, Lotharingen en delen van Bourgondië. Vooral Westfaalse edelen traden toe tot de Orde. De grootmeester was direct ondergeschikt aan de paus, maar ook gebonden aan de beslissingen van het Generale Kapittel van de Orde.

Begin van de Lijflandse Kruistocht

In de tweede helft van de twaalfde eeuw, toen Duitse handelaren zich in het Balticum vestigden, was het christendom er dankzij Deense en Zweedse activiteiten sporadisch uitgezaaid. In 1184 kwam de Duitse missionaris Meinhard van Segeberg de Lijven massaler bekeren, maar hij stierf in 1196 zonder veel succes te hebben geoogst. Zijn opvolger was bisschop Berthold van Hannover, die in 1198 met een flinke legermacht arriveerde. Hij werd al snel in de strijd gedood, waarop paus Innocentius III een kruistocht tegen de Lijven uitvaardigde; paus Celestinus III had overigens al in 1193 opgeroepen tot een kruistocht tegen de heidenen in Noord-Europa.

De nieuwe bisschop Albrecht van Bexhövede (Albert van Riga), stichtte in 1200 Riga, waar zich al een Hanzeatisch kampement bevond, als centrum van zijn bisdom. In 1202 richtte hij de Orde van de Zwaardbroeders op, om de bekering van de heidenen met het zwaard te bespoedigen en tevens de Duitse handelsbelangen te beschermen. De Lijven en hun al gedoopte leider Caupo dolven het onderspit bij Turaida (1206), waarna Lijfland werd omgedoopt tot Terra Mariana, de overkoepelende staat die onder meer het (aarts)bisdom Riga, het gebied van de Orde en enkele andere bisdommen zou omvatten. Caupo werd de bondgenoot van de Zwaardbroeders en de Duitsers.

Visvaldis buigt het hoofd

Albert veroverde de volgende jaren verschillende plaatsen langs de rivier de Daugava en sloot allianties met regionale vorsten. Hij begon met de bouw van stenen burchten en nam in 1209 de hoofdstad in van het Letgaalse vorstendom Jersika, waarvan de heerser Visvaldis ook al geen heiden was, maar een oosters-orthodox christen. Visvaldis’ Litouwse vrouw was in handen van Alberts troepen gevallen en Visvaldis zag zich gedwongen zijn vorstendom af te staan, waarna hij een deel in leen terug ontving van het bisdom Riga. Ook het aangrenzende Tālava werd in 1214 een vazalstaat van het bisdom Riga, en tien jaar later verdeeld tussen het bisdom en de Orde.

Na een mislukte Deense invasie op Saarema (1206) nam de Orde het zwaard op tegen zuidelijk Estland, geholpen door recent bekeerde Lijven en Letgallen. Beide partijen trokken een spoor van verwoesting door elkanders gebieden, in wisselende bondgenootschappen met onder meer de republiek Novgorod. Na een driejarig bestand in 1213-1215 sneuvelde de Estse leider Lembito of Lembitu in 1217 bij Viljandi (Fellin); aan de andere zijde sneefde ook Caupo, de uiterste prijs betalend voor zijn alliantie met de kruisvaarders. De Esten leden in deze Slag op Sint-Mattheusdag een verpletterende nederlaag.

Deense en Zweedse bemoeienis

Denemarken en Zweden bleven expansie in het Baltische gebied nastreven. De Deense koning Waldemar II versloeg de Esten in de Slag van Lindanise (1219). De overwinning was volgens een bekende overlevering te danken aan het uit de lucht nederdalen van de oudst bekende Deense vlag, de ‘Dannebrog’, een hemelse interventie die de Deense kruisvaarders op een kritiek moment nieuwe moed inblies. Koning Johan I van Zweden leed een jaar later een nederlaag tegen de Esten in de Slag van Lihula. Het hele noorden van Estland kwam tijdelijk onder Deense controle, terwijl de Zweedse aandacht zich verplaatste naar Finland en Novgorod.

Alle christelijke bolwerken behalve Tallinn vielen in 1223 weer in handen van de Esten. Ze werden spoedig heroverd, behalve het met behulp van een Russisch garnizoen verdedigde Tharbata (Tartu). Dit viel in 1224, alle verdedigers werden gedood. Hetzelfde lot had de Zweedse bezetting van Lihula enkele jaren voordien ondergaan, de wreedheden aan beide kanten deden niet voor elkaar onder. De Deense gebieden in noordelijk Estland kwamen in 1227 weer in handen van de Zwaardbroeders.

Zwaardbroeders ingelijfd

Om een bloedige confrontatie met de Zwaardbroeders te voorkomen, liet de Koerlandse koning Lammekinus zich in 1230 dopen, waarbij hij de paus als zijn leenheer erkende. De Duitse Orde, sinds 1237 versterkt met de Zwaardbroeders, wist het verlenen van de kroon door de paus – ook haar eigen opperheer – te voorkomen door Koerland in 1245 in leen aan te nemen van keizer Frederik II. De onderwerping van het gebied was pas voltooid omstreeks 1267.

De Zwaardbroeders waren in 1237 ingelijfd bij de Duitse Orde en heetten nadien Lijflandse Orde. Dit was een gevolg van een gevoelige nederlaag van drieduizend Zwaardbroeders in de Slag bij Saule (1236) tegen de Samogieten uit Neder-Litouwen. Behalve achtenveertig tot zestig ridders sneuvelde ook de landmeester van de Zwaardbroeders, Volkwin, in deze felle strijd in Litouwse bossen en moerassen.

De Samogitische overwinning bij Saule inspireerde een reeks nieuwe opstanden van onder meer de Koeren en Semgallen. De datum van de slag, 22 september, is door het Litouwse en Letse parlement in 2000 verklaard tot Dag van de Baltische Eenheid.

Het Samogitische deel van Litouwen vormde een wig tussen de gekerstende Pruisische en Lijflandse gebieden en bleef autonoom. De Samogitisch-Litouwse hardnekkigheid blijkt wel uit het feit dat ze de laatste Europeanen waren die zich bekeerden; pas in de vroege vijftiende eeuw verschenen de eerste kerken.

Interne conflicten

De opname van de Zwaardbroeders in de Duitse Orde in 1237 betekende wel dat de Duitse-Ordestaat of Civitas Ordinis Theutonici ineens een veel groter gebied omvatte. Het territorium van deze theocratische staat, tot het eind van de eeuw door oorlog en opstand geteisterd, reikte nu van Danzig (Gdansk) tot Reval (Tallinn). Haar bitter bevochten gezag moest de Orde delen met haar onmisbare bondgenoot, de bisschop van Riga (vanaf 1255 aartsbisschop) in Terra Mariana. Ook wisten de steden die zich bij de Duitse Hanze zouden aansluiten een zekere mate van autonomie te verwerven. Interne conflicten tussen de Orde, de aartsbisschop en de Hanzesteden deden zich regelmatig voor.

De Slag op het IJs

Visvaldis’ leen ging na zijn dood in 1239 over aan de Lijflandse Orde. Dit werd weer betwist door de heersers van Litouwen en van Novgorod, tegen wie de Orde op 5 april 1242 het onderspit dolf in de Slag op het IJs. Het perspectief van nog verdere oostwaartse expansie vervloog door deze roemruchte slag. Op het stijfbevroren Peipusmeer, op de grens van Estland met Rusland, stonden beide legers tegenover elkaar, hoewel de Lijflandse Rijmkroniek (ca. 1290) het ijs helemaal niet noemt en meldt dat ‘aan beide zijden doden neervielen op het gras’.

De troepen van Novgorod werden geleid door de legendarische vorst Alexander Nevski, die de toevoeging Nevski (Nevsky) aan zijn naam dankte aan het feit dat hij in 1240 al de Zweden had verslagen aan de rivier de Neva. Hij bracht het postuum tot Russisch-orthodox heilige en in 2008 tot ‘grootste Rus aller tijden’.

De beroemde film Alexander Nevski (1938) van Sergei Eisenstein, met muziek van Prokofiev, behelst een dramatische evocatie van deze slag. Dit meesterwerk bevat veel verwijzingen naar de eigen tijd. Zo zijn op een bisschoppelijke mijter hakenkruisachtige symbolen te zien en dragen de Ordesoldaten helmen die sterk lijken op de Duitse Stahlhelmen die in de Eerste Wereldoorlog werden geïntroduceerd.

Opstanden en guerrilla

De nu volgende jaren tot 1250 stonden in het teken van nieuwe veldtochten tegen de Koeren en Letten langs de Oostzeekust. Het leidde in 1253 tot de formele onderwerping van West-Koerland, dat werd geïntegreerd in Terra Mariana. De Samogieten behaalden in 1260, enkele decennia na Saule, opnieuw een grote overwinning op de Lijflandse Orde bij Durbe. Ook nu was dit het sein tot revoltes in Koerland en Estland. De aan de Samogieten verwante Semgallen begonnen aan een langdurige guerrilla-oorlog tegen de Orde.

Duitse Orde-staat

De bloedige missie in het Oostzeegebied bracht een toestroom van Duitstaligen en een eveneens Duitstalige, nieuwe heersende klasse. De fysieke tekenen waren de vele dwangburchten en nieuwe handelsnederzettingen in de veroverde gebieden. De onderwerping aan de nieuwe heersers vertaalde zich verder in horigheid van de autochtone landbevolking naar Midden- en West-Europese trant.

De Duitse-Ordestaat had een rationeel opgezette structuur. Langs een net van verkeersroutes stonden op regelmatige afstand de Ordeburchten, die als centra van bestuur en militaire macht fungeerden en behalve met soldaten ook met ambtenaren waren bevolkt. Rondom burchten ontstonden nederzettingen die tot stadjes konden uitgroeien.

Aangezien de autochtone bevolking deels was uitgeroeid in de veroveringsoorlogen (en in de veertiende eeuw nog eens werd gedecimeerd door de pest), rekruteerde men de bevolking voor deze stadjes elders in het Duitse Rijk, ook in de Nederlanden. De kolonisten kregen diverse voorrechten, zoals persoonlijke vrijheden en belastingvrijstelling. Een voorbeeld uit de Pruisische Kruistocht is Preußisch Holland, in 1945 in het Pools omgedoopt tot Paslek. De Duitse Orde veroverde dit gebied omstreeks 1225-1250. Landmeester Meinhard von Querfurt liet de moerassige omgeving vanaf 1288 door Hollanders droogleggen en verhief de intussen ommuurde en met een burcht versterkte plaats in 1297 tot stad met de naam (Pruisisch) Holland.

De laatste decennia

In de Slag bij Karuse (1270) versloegen de Litouwers, die Estland waren binnengevallen, opnieuw de Ordetroepen. Het was een nieuwe ‘slag op het ijs’, maar nu op de bevroren Oostzee. De invallers maakten gebruik van sleden die ze als barricaden gebruikten tegen de bereden Ordebroeders, die werden ondersteund door eenheden Lijven en Letgallen. Landmeester Otto von Lutterberg van de Duitse Orde sneuvelde, samen met eenenvijftig ridders en ongeveer zeshonderd soldaten; ook aan Litouwse zijde waren de verliezen groot.

De laatste decennia van de Lijflandse Kruistocht waren nu aangebroken; ze werden vooral getekend door een taaie strijd met de Semgallen. Na jarenlange campagnes met wisselend succes versloeg de Litouwse groothertog Traidenius, zeer toegewijd aan zijn Litouwse goden, de Duitse Orde in 1279 bij Aizkraukle (Letland), een nog verpletterender overwinning dan die bij Karuse. Landmeester Ernst von Rassburg sneuvelde. De uitslag wakkerde nieuwe opstanden van de Semgallen aan, wier forten en kastelen (zoals Tērvete) tussen 1280 en 1287 systematisch werden belegerd.

Na nog een laatste grote overwinning van de Semgallen bij Šiaulėnai in 1287 keerden de kansen. Het Semgallische bolwerk Sidrabe viel in 1289, een jaar nadien werd dit volhardende volk definitief onderworpen. De inheemse bevolking moest zich de doop laten welgevallen en verviel grotendeels tot lijfeigenschap; de onverzoenlijken waren uitgeweken naar Litouwen.

Nasleep

Groot verlies van land en gezag voor de Orde deed zich voor in de vijftiende eeuw; de Slag bij Grunwald (1410) tegen Polen en Litouwen liep bijvoorbeeld uit op een verpletterende nederlaag voor de Ordestaat. In 1466 verloor de Orde ook de Dertienjarige Oorlog tegen Polen en de Pruisische Bond. Grootmeester Albrecht van Brandenburg-Ansbach bekeerde zich in 1525 tot het lutheranisme en transformeerde grote gebieden tot het erfelijke hertogdom Pruisen.

De Lijflandse Orde en de Ordestaat rekten hun bestaan tot 1561. Haar gebieden maakten vanaf 1419 deel uit van de Lijflandse Confederatie, een losse statenbond waartoe ook prinsbisdommen als die van Riga en Koerland behoorden. De Confederatie hield het uit tot de Lijflandse Oorlog met Rusland (1558-1583). De laatste landmeester van Lijfland, Godhard Kettler, werd eveneens luthers. Hij stond Lijfland af aan Polen en kreeg Koerland en Semgallen terug als erfelijke hertogdommen onder de Poolse kroon. Rusland annexeerde onder tsaar Peter de Grote geleidelijk alle gebieden aan de oostelijke oever van de Oostzee. Het Pools-Litouwse Gemenebest werd met de Poolse Delingen van 1772, 1793 en 1795 opgeslokt door Rusland, Pruisen en Oostenrijk. Later herrezen deze naties; ook de Duitse Orde bestaat nog altijd en richt zich op charitatieve doelen.

Bronnen