Mansa Moussa in Caïro: de pelgrimsreis die een legende schiep

Caïro is al meer dan duizend jaar de hoofdstad van Egypte en was daarnaast een belangrijk knooppunt van handelskaravanen tussen Afrika en de Oriënt, waaraan het land eens haar welvaart te danken had. Zevenhonderd jaar geleden speelde de stad een hoofdrol in de legendevorming rond een persoon die lange tijd gold als de rijkste man die ooit op aarde zou hebben rondgelopen. Want in 1324 verbleef Mansa Moussa (1280-1337), koning van Mali, maandenlang in de stad toen hij op pelgrimsreis was naar Mekka.

Zijn karavaan zou uit tien- tot twintigduizend personen hebben bestaan. Dat waren voor het grootste deel pelgrims, maar ook soldaten die de koning en andere hoogwaardigheidsbekleders moesten bewaken. Dan waren er kooplieden die onderweg handelscontacten moesten aanknopen en geleerden die kennis moesten verzamelen. De staart van de karavaan werd gevormd door talloze slaven die de reis voor de hooggeplaatste reizigers zo aangenaam mogelijk moesten laten verlopen. In aantal werd deze mensenmassa zelfs nog overtroffen door de lastdieren die alle koopwaar en bagage moesten torsen.

Rijkdom als diplomatiek middel

Bij aankomst aan de voet van de piramiden werd de stoet gastvrij verwelkomd door de sultan van de Mammelukken, Al-Nasir Muhammad ibn Qalawun (1285-1341), die zich destijds op het hoogtepunt van zijn macht bevond. De karavaan werd streng bewaakt, niet alleen vanwege de kostbare koopwaar, maar vooral om de schat van de koning te beschermen. Deze bestond uit twaalf ton goud, wat nu een waarde van meer dan één miljard euro zou vertegenwoordigen. Het was bedoeld om de onderweg gemaakte kosten te betalen, maar vooral om diplomatiek indruk te maken.

In de citadel van Caïro schonk Mansa Moussa de sultan bijvoorbeeld een bedrag van vijftigduizend Dinar en ook andere vooraanstaande gastheren ontvingen astronomische bedragen. Dit alles was bedoeld om zijn rijkdom te etaleren, die het koninkrijk Mali, dat zich uitstrekte van Timboektoe tot aan de Atlantische kust, te danken had aan de goudwinning in West-Afrika.

Mythen en misverstanden

In het Caïro van de Mammelukken begon deze rijkdom de fantasie te prikkelen. De donkere West-Afrikaanse gasten kregen regelmatig de vraag of het waar was dat het goud bij hen aan de bomen hing of als wortelen uit de bodem groeide. Toen Mansa Moussa aan het hof van de sultan daar naar gevraagd werd, verklaarde deze dat hij verdragen had gesloten met de volkeren die het goud dolven en dat deze daardoor bereid waren om het aan zijn land te leveren. Zijn gesprekspartners konden dat niet geloven omdat het niet overeenstemde met de eeuwenoude legendes over het goud uit West-Afrika. Uiteindelijk bevestigde Mansa Moussa dan maar dat het goud inderdaad aan bomen en planten groeide en de hoeveelheid daarmee in principe onuitputtelijk was.

Economische gevolgen

Gedurende hun verblijf in Caïro gaven de karavaanreizigers het goud met volle handen uit. Op de markten was alles in overvloed verkrijgbaar; specerijen, kruiden, stoffen, glas en metalen smeedwerk. Volgens de overlevering wekte dit een onstilbare kooplust op bij de Malinezen en waren ze bereid om hiervoor met puur goud te betalen. Dit tot grote vreugde van de Egyptische handelslieden, die er misbruik van maakten door hun prijzen sterk te verhogen. Hun West-Afrikaanse klanten lieten zich daardoor niet weerhouden om te kopen wat hen begeerde en kregen daardoor de reputatie naïef en goedgelovig te zijn. Ze konden zelfs leningen afsluiten tegen hoge rentes omdat de Egyptenaren er van overtuigd waren dat ze die altijd zouden kunnen terugbetalen met al het goud waarover ze konden beschikken.

Deze schulden waren echter onderdeel van een vooropgezet plan waarmee de Malinezen wilden bewerkstelligen dat ook volgende karavanen weer welkom zouden zijn en dat uiteindelijk een permanente handel tussen beide landen tot stand zou komen. En daarin slaagden zij, want in de loop van de veertiende eeuw deden steeds meer karavanen uit Mali Caïro aan.

Door deze opbloeiende handel ontstond er aanvankelijk veel welvaart, die zich vertaalde in de bouw van enkele prestigieuze paleizen die ook nu nog te bewonderen zijn in de stad, tussen de Bab-Zuweila-poort en de citadel. Maar ondertussen kelderde de goudprijs, met inflatie tot gevolg, waardoor de koopkracht van het gewone volk sterk terugliep en het dagelijks leven voor velen van hen onbetaalbaar werd.

Ook in andere steden op de route naar Mekka hadden de karavanen dit effect op de economie, waardoor Mansa Moussa tegelijkertijd beroemd en berucht werd. Hij schiep hiermee het imago van een goudkoning in heel Noord-Afrika, het Midden-Oosten en zelfs in het Europese Middellandse Zeegebied. Zo werd hij ook voorgesteld in de atlas die de Catalaanse cartograaf Abraham Cresques (1325-1387) in 1375 uitbracht.

Legende

De legende van de goudkoning bleef daardoor nog vele eeuwen in stand en sommige historische ranglijsten van de rijkste mensen ter aarde worden nog door hem aangevoerd. Het Noord-Amerikaanse Afrocentrisme heeft deze mythe omarmd als symbool van prekoloniaal Afrika met zijn onafhankelijkheid, macht en rijkdom die later door slavenhandel en kolonialisme geroofd zijn. Het is deze Afrocentristische mythe die als thema heeft gediend voor de blockbuster ‘Black Panter’.

Bronnen