Roman over het uitzonderlijke levensverhaal van Gertrude Bell

Toen tijdens de Amerikaanse invasie van Irak in 2003 het nationale museum in Bagdad werd geplunderd, verdween naast de eeuwenoude artefacten ook een bronzen buste van de grondlegger van het museum. De Britse ontdekkingsreiziger en archeoloog Gertrude Bell overleed kort voor de officiële opening in 1926, maar was de belangrijkste pleitbezorgster en eerste directeur van het archeologische museum.

Een deel van de collectie was het resultaat van haar archeologische onderzoek in Mesopotamië, zoals het huidige Irak en omgeving toen werd genoemd. Haar buste werd nimmer teruggevonden, maar nadat 6.000 van de 15.000 geroofde museumstukken weer waren teruggekeerd, werd het museum in 2009 heropend.

Mesopotamië

Gertrude Bell was echter meer dan slechts grondlegster van het Irakese nationale museum. In de roman Mesopotamië beschrijft de Franse (scenario)schrijver en journalist Olivier Guez (1974) haar fascinerende levensverhaal. Zijn boek werd in het Nederlands vertaald door Tatjana Daan. Eerdere boeken van de Fransman die in het Nederlands werden vertaald zijn: De verdwijning van Josef Mengele (2018) en Grand Tour Europa (2023). Guez is ook de schrijver van het script van de speelfilm Der Staat gegen Fritz Bauer (2015) over de Duits-Joodse hoofdofficier van justitie Frits Bauer die aan de basis stond van het in de jaren zestig gevoerde proces in Frankfurt am Main tegen kamppersoneel van concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz. Het script werd beloond met een German Film Award.

Voor het schrijven van zijn boek over Gertrude Bell verdiepte de auteur zich in de geschiedenis van Mesopotamië in de eerste helft van de twintigste eeuw. Hoewel bedoeld als roman, lezen grote fragmenten van de tekst als een feitenrelaas. De schrijver verrichtte uitvoerig literatuur- en bronnenonderzoek. Voor het reconstrueren van het leven van zijn hoofdpersoon baseerde hij zich op haar archieven, die worden bewaard door universiteit van Newcastle, en op de door haar geschreven boeken. Hij citeert uit haar overvloedige correspondentie en uit memoires van andere historische personen die in het boek een rol spelen, onder wie de latere premier Winston Churchill en Thomas Edward Lawrence, beter bekend als Lawrence of Arabia.

Oude vrijster

Bell werd in 1868 geboren als de dochter van een schatrijke eigenaar van een metaalindustrie-imperium in Noordoost-Engeland. Haar jeugd bracht ze door op het in opdracht van haar vader gebouwde familiehuis in Redcar in North Yorkshire. Op driejarige leeftijd verloor ze haar moeder, die stierf in het kraambed. Ze studeerde cum laude af aan Oxford. Terwijl haar vrienden trouwden en kinderen kregen, ging Gertrude reizen. Ze paste niet in het keurslijf van de Britse dame van stand, maar was tegelijkertijd jaloers op haar vriendinnen die wel het geijkte pad volgden. Ze vreesde een oude vrijster te blijven en van alle mensen die ze lief had, bleef eigenlijk alleen haar vader haar trouw. Terwijl andere vrouwen uit dezelfde klasse thee dronken in de salon, beklom Gertrude bergen. Haar gidsen bewonderden haar taaiheid en doorzettingsvermogen.

Vooral het Midden-Oosten trok Bell. Ze verrichtte er archeologische opgravingen en schreef boeken over de Arabische cultuur en architectuur. Eind mei 1914 werd ze beloond met de gouden medaille van de koninklijke vereniging voor geografie. Ondanks alle successen was de Britse globetrotter eenzaam. Ze was eens verloofd geweest, maar dat was op niets uitgelopen. Voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog was ze verliefd geworden op de Britse majoor Charles Doughty-Wylie, die ze had ontmoet tijdens haar woestijnreizen. Ze onderhield een levendige correspondentie met de getrouwde man die stopte toen hij in 1915 overleed tijdens de Slag om Gallipoli. Dat ze haar leven lang ongetrouwd bleef, deed haar pijn. Guez weet indringend te verwoorden hoe de ogenschijnlijk sterke en stoere vrouw van binnen een groot gemis voelde en eenzaam was.

Eerste Wereldoorlog

De kern van het verhaal vindt plaats in Mesopotamië. Het was de naam van het land tussen de rivieren de Tigris en de Eufraat, door Guez aangeduid als “het land van de legendes en openbaringen, bakermat van beschavingen, Hof van Eden, tuin van Allah”. Er leefden verschillende bevolkingsgroepen: soennitische en sjiitische moslims, christenen, Joden en Koerden. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd de regio bevochten tussen het Britse en Ottomaanse Rijk.

De Britten hechtten belang aan Mesopotamië omdat ze hier de olieraffinaderijen in het zuidwesten van Perzië konden verdedigen tegen de Turken. De olie was nodig voor de Royal Navy die toen nog de machtigste oorlogsvloot ter wereld vormde. Bagdad, de toekomstige hoofdstad van het Brits Mandaat Mesopotamië en het koninkrijk Irak, werd in 1917 door het Brits-Indische koloniale bestuur ingenomen. Eerder al, in 1916, werd Gertrude Bell door de militaire inlichtingendienst aangesteld als adviseur binnen het Arabisch Bureau. De Britten wilden de Arabieren bij de strijd tegen de Ottomanen betrekken en miss Bell was tijdens haar woestijnreizen goed bekend geraakt met de cultuur en aanvoerders van dit volk. Een van haar taken was om informatie te verzamelen over de bedoeïenestammen van Mesopotamië. Guez schrijft:

De allianties en rivaliteiten tussen stammen zijn even onvoorspelbaar als de bewegingen van de rivieren: de woestijn is een wetenschap, zij laat zich niet improviseren. Wil je je geen ernstige moeilijkheden op de hals halen dan moet je de mensen en de clans kenen die je er op je weg vindt, de kleine verschillen tussen de dialecten, de zeden, de genealogie van de geslachten en hun familiebanden.

De etnografische en taalkundige kennis en het netwerk van relaties dat Bell gedurende haar archeologische expedities had opgebouwd waren van onschatbare waarde. Eind 1916 kreeg ze in Basra een vaste benoeming, een kantoor en salaris.

Arabische opstand

Voor de Britten stond er meer op het spel dan olie. Ook de Duitsers hadden hun ogen gericht op het Midden-Oosten en trachtten de moslimbevolking te mobiliseren voor de Duits-Turkse Jihad. Het uiteindelijke doel van wat Guez “de oosterse kruistocht van Wilhelm II” noemt, was India. Hij schrijft:

Zonder India zou het Britse Rijk uiteenvallen, en het zou geen andere optie hebben dan zich uit het conflict terug te trekken. Duitsland zou de oorlog hebben gewonnen en Duitsland zou over de wereld heersen.

Met de Arabische opstand (1916-1918) keerden de Arabieren zich, gesteund door de Fransen en Britten, tegen hun Ottomaanse overheersers. Een belangrijke rol hierbij werd gespeeld door Thomas Edward Lawrence met wie Gertrude bevriend was. Hij fungeerde als de adviseur van emir Faisal, de zoon van Hoessein bin Ali (de sjarief van Mekka) en aanvoerder van de opstand. Na het einde van de Eerste Wereldoorlog ontzegden de koloniale machten de Arabieren echter hun soevereiniteit. De controle over de olievelden van Perzië en Mesopotamië wilden de Britten niet uit handen geven. Het desolate land moest onder Brits toezicht in een paradijs worden veranderd. De Britten zetten een nieuw Arabisch politiekorps op poten, terwijl hun eigen ambtenaren aan de oever van de Tigris cricket, golf en polo speelden en whisky-soda’s met ijs dronken.

Koning Faisal

Binnen het civiel bestuur werd Bell in 1917 benoemd tot secretaris. Zij had er mede voor gezorgd dat Faisal benoemd was tot koning van Brits mandaatgebied Irak. Als afstammeling van de profeet Mohammed had hij veel steun onder de moslimbevolking. Als enige vrouw binnen het Britse bestuur had Bell zowel directe toegang tot koning Faisal als de hoge commissaris Sir Percy Cox. De macht die ze had, in een tijd dat vrouwen zelden machtsposities bekleedden, bleef niet onopgemerkt. De Arabieren noemden haar mumineen, koningin. De buitenlandse pers verwees naar haar als de invloedrijkste vrouw van het Britse rijk. Het was mede Bells idee om de Arabieren meer zelfbestuur toe te staan. Haar beleid wordt door Guez als volgt beschreven:

Gezag combineren met bescheiden terugtreden en onderwerping camoufleren door een aanvaardbaar gezicht te geven aan de overgang naar de imperiale macht, in het belang van zowel de Engelsen als de inlanders.

Overdosis

Binnen het Britse bestuur waren er echter ook personen die ervan overtuigd waren dat het land in anarchie zou vervallen als de Britten zich terugtrokken. Een van hen was luitenant-kolonel Arnold Wilson Wilson, de plaatsvervanger van hoge commissaris Wilson die in 1918 werd benoemd tot civiele commissaris van het latere Irak. Wilson keerde zich tegen Bell. Een vriend had hem voor zijn vertrek naar Irak al gewaarschuwd en haar een “zeurkous” en “manwijf” genoemd, zo schrijft Guez. Bell werd op een zijspoor gezet, voelde zich miskend en stierf in 1926 in haar bed, na een overdosis aan kalmerende middelen geslikt te hebben terwijl ze leed aan een longontsteking.

Enkele uren na haar dood werd ze begraven. “Duizenden Irakezen volgden haar lijkkist tot aan de Britse begraafplaats van Baghdad”, schrijft Guez in zijn epiloog. Hij citeert hoge commissaris Dobbs, de opvolger van Cox, die tijdens de militaire begrafenis Bells “onverzettelijke geestdrift en haar uitzonderlijke intellectuele gaven in dienst van de Arabische zaak en van Irak in het bijzonder” prees.

Knap geschreven

Mesopotamië is een knap geschreven boek, dat schommelt tussen een roman en een non-fictieboek. Zeker in de eerste hoofdstukken krijg je als lezer veel informatie te verwerken, wat het tempo van het verhaal afremt. Als de auteur zijn hoofdpersoon pagina’s lang ongenoemd laat, vraag je je soms af of het boek wel echt over haar gaat óf over de Britse Midden-Oostenpolitiek tijdens en na de Eerste Wereldoorlog. Gaandeweg treedt Bell meer op de voorgrond en wordt haar tragiek duidelijk. Ze wist zich enerzijds als vrouw in een mannenwereld te bewijzen en staande te houden, maar was anderzijds een eenzaam persoon die snakte naar liefde. Ben je zowel geïnteresseerd in de ontstaansgeschiedenis van Irak als in het uitzonderlijke levensverhaal van Gertrude Bell dan is het boek van Guez absoluut het lezen waard.