Verdrag van Sèvres (1920) bleek even broos als porselein

Het in 1920 gesloten vredesverdrag met Turkije moest de laatste sluitsteen vormen van de vredesregeling na de Eerste Wereldoorlog. Maar dit verdrag, ondertekend in een toonzaal van porselein, was even breekbaar als porselein.

Het Verdrag van Sèvres is het vredesverdrag dat na de Eerste Wereldoorlog gesloten werd tussen de de Geallieerden en Turkije (of het Ottomaanse Rijk). Het verdrag zou echter nooit van kracht worden. Het moest het laatste van de vijf verdragen worden waarbij vrede werd gesloten met de zogenaamde Centrale Mogendheden (Duitsland en zijn bondgenoten in de oorlog). De bepalingen waren in april 1920 vastgelegd op de conferentie van San Remo, een uitloper van de Parijse Vredesconferentie.

Het werd uiteindelijk ondertekend op 10 augustus 1920 in de toonzaal van de Manufacture nationale de Sèvres, een beroemde oude porseleinfabriek nabij Parijs. Het werd dan ook snel het “porseleinen verdrag” genoemd, vanwege zijn broosheid. Er was inderdaad meteen de grootste twijfel over de uitvoerbaarheid van het verdrag.

Het verdrag telde 433 artikelen, bijna evenveel als het zeer omvangrijke Verdrag van Versailles, waarvan het op veel punten een kopie was. De bepalingen kunnen als volgt worden samengevat (de namen cursief tussen haakjes zijn de huidige Turkse plaatsnamen).

Bepalingen

• Griekenland verkreeg vrijwel heel het Europese deel van Turkije – Oost-Thracië – en ook de enkele eilanden in de Egeïsche Zee die nog Turks waren: Imbros (Gökçeada) en Tenedos (Bozcaada). De oostelijke oevers van de Dardanellen en de Zee van Marmara werden Grieks. Turkije behield alleen Constantinopel (Istanboel) en omgeving als hoofdstad en residentie van de sultan, maar onder de dreigende voorwaarde dat dit kon veranderen als de rechten van de minderheden aldaar niet werden gerespecteerd.
• De Zeestraten tussen Europa en Azië – Dardanellen, Zee van Marmara en Bosporus – kregen vrij verkeer voor alle schepen, in oorlogs- en vredestijd. Alle vestingen op beide oevers moesten worden ontmanteld. Beheer en toezicht kwam in handen van een Commissie voor de Zeestraten, bestaande uit vertegenwoordigers van de grote mogendheden, Griekenland en Roemenië. Turkije zou, net als Bulgarije en Rusland, een vertegenwoordiger in de commissie krijgen van zodra het lid van de Volkenbond werd.
• Koerdistan – de overwegend Koerdische gebieden in Oost-Turkije – zou autonomie krijgen. Die zou moeten worden uitgewerkt door een commissie van vertegenwoordigers van de grote mogendheden. De Volkenbond zou in een later stadium onafhankelijkheid kunnen verlenen aan Koerdistan.

  

• De havenstad Smyrna (Izmir) in Klein-Azië zou, met een gebied daarrond, onder Grieks bestuur komen, hoewel formeel tot Turkije behorend. Een gekozen lokaal parlement zou na vijf jaar de Volkenbond de aanhechting bij Griekenland kunnen vragen. De Volkenbond kon daarover een volksraadpleging organiseren.
• Turkije moest aan het pas onafhankelijke Armenië grote delen van de Turkse vilajets (provincies) Erzeroem (Erzurum), Van, Trebizonde (Trabzon) en Bitlis afstaan. De nieuwe grens tussen beide landen zou worden vastgelegd door een arbitrage van de president van de Verenigde Staten.
• Syrië (met het huidige Libanon) en Mesopotamië (het huidige Irak) zouden onafhankelijk worden, maar hun bestuur zou “voorlopig” worden “geadviseerd en geholpen door een mandataris” totdat ze in staat zouden zijn zichzelf te besturen. Ook Palestina zou een mandaatgebied worden waar, in uitvoering van de Balfour-verklaring, een “Joods nationaal tehuis” zou worden opgericht, zonder dat dit afbreuk zou mogen doen aan de niet-Joodse gemeenschappen in Palestina. (De Volkenbond zou formeel de mandatarissen moeten benoemen, maar er was al afgesproken dat Frankrijk het mandaat over Syrië zou krijgen, en Groot-Brittannië dat over Mesopotamië en Palestina).

• 

  Turkije erkende de onafhankelijkheid van de Hidjaz, een nieuw koninkrijk op het Arabische Schiereiland, waar de heilige plaatsen van de islam lagen. Het deed afstand van alle rechten op Egypte, Soedan en Cyprus (die al voor de oorlog de facto onder Brits bestuur vielen), het erkende de Franse protectoraten over Tunesië en Marokko en deed afstand van alle rechten op Libië en de Dodekanesos (de eilanden rond Rhodos), gebieden die in 1912 door Italië waren geannexeerd. Het kleine eiland Kastellorizzo ten oosten van Rhodos werd aan Italië afgestaan.
• Veel aandacht werd geschonken aan de bescherming van de minderheden in Turkije. Alle inwoners van Turkije moesten gelijke rechten hebben, volledige vrijheid van godsdienst en taal genieten en vrij hun eigen instellingen zoals scholen hebben.
• Gedwongen bekeringen tot de islam onder het “terroristisch regime” tijdens de oorlog (tegen de Armeniërs en andere christelijke minderheden) werden ongeldig verklaard. Voor leden van minderheden die gevlucht of “verdwenen” waren, kwamen er allerlei regelingen ter compensatie, zoals recht op terugkeer en teruggave van eigendommen.
• De capitulaties werden hersteld. Dit waren privileges die sommige Europese landen al sinds eeuwen in het Ottomaanse Rijk hadden, waarbij hun onderdanen niet vielen onder de lokale rechtspraak en hun koopwaar vrijgesteld werd van belastingen. De Ottomaanse regering had die tijdens de oorlog afgeschaft.
• Turkije moest zwaar ontwapenen, met een leger van niet meer dan 50.000 man, geen luchtmacht en een kleine oorlogsvloot. De Ottomaanse regering verplichtte zich om iedereen uit te leveren die verdacht werd van oorlogsmisdaden aan de Geallieerden. Hetzelfde gold voor de verantwoordelijken voor “massamoorden” (de term “genocide” bestond nog niet), voor wie de Geallieerden een speciaal tribunaal zouden oprichten.
• Veel aandacht was er voor de economische en financiële toestand van Turkije, dat zware schulden aan de westerse mogendheden had. Het moest geen herstelbetalingen betalen, maar werd onder financiële curatele gesteld. De volledige Turkse staatsfinanciën – begroting, belastingen, douane, centrale bank, staatsschuld – kwam onder beheer van een “financiële commissie”, die zou bestaan uit vertegenwoordigers van de drie grote mogendheden, plus één Turkse vertegenwoordiger met raadgevende stem.
• Turkije moest ook vrije handel toelaten via zijn spoorwegen of zijn territoriale wateren. Het moest ook bevoegde archeologen uit alle landen het recht geven om in Turkije opgravingen te verrichten.

Een nieuw verdrag

Het verdrag van Sèvres werd ondertekend door vertegenwoordigers van het Britse Rijk (met afzonderlijke handtekeningen voor Canada, Australië, Nieuw-Zeeland, Zuid-Afrika en Brits-Indië), Frankrijk, Italië en Japan – de grote mogendheden – plus Armenië, België, Polen, Portugal, Roemenië, het Koninkrijk van Serven, Kroaten en Slovenen (Joegoslavië), Tsjechoslowakije en Turkije. De Hidjaz weigerde te tekenen, omwille van de Balfour-verklaring.

Het verdrag ondervond bij de Turken zoveel tegenstand dat de Ottomaanse sultan het uiteindelijk weigerde te ratificeren. Intussen was een echte oorlog tussen Turken en Grieken uitgebroken, die zou eindigen op een totale nederlaag voor de laatsten. Het Verdrag van Sèvres was daarmee dood en begraven en werd in 1923 vervangen door het voor Turkije veel gunstigere Verdrag van Lausanne. De bepalingen inzake Armenië waren al ongedaan gemaakt door het Verdrag van Kars (11 oktober 1921) waarbij Armenië (intussen een Sovjetrepubliek) afzag van alle aanspraken op Turks gebied en zelfs nog een deel van zijn eigen grondgebied aan Turkije moest afstaan.