Het duizendjarige raadsel van Vikingleider Rollo, stichter van Normandië

Vikingleider Rollo (ca. 846-928/933) werd in 911 de eerste graaf van het latere hertogdom Normandië. Hij bekeerde zich tot het christendom en werd de stamvader van een reeks geduchte feodale vorsten. Zijn afstammeling Willem de Veroveraar veroverde vanuit Normandië in 1066 Engeland. In de biografie van Rollo zijn de historische feiten en legendarische overleveringen niet te scheiden. Maar dat geldt ook voor andere roemruchte Vikingen uit de negende eeuw, zoals Ragnar Lodbrok en Ivar de Beenloze.

Deen of Noor?

Was Rollo een Deen of Noor? We weten het niet. Middeleeuwse kroniekschrijvers streefden naar overzichtelijkheid en construeerden graag afstammingslijnen en verwantschappen. Ten aanzien van Rollo zijn er twee tradities. Volgens zijn oudste biograaf Dudo van Saint-Quentin (Historia Normannorum, 996-1015) was hij een Deen. Zijn naam is in dat geval een latinisering van Hrollaugr. De elfde-eeuwse Gesta Normannorum Ducum van Willem van Jumièges volgde deze lijn en voegde nog bijzonderheden toe.

Latere Noorse kronieken schrijven Rollo echter een Noorse afkomst toe en noemen hem Hrolfr. Rollo moest in deze Noorse traditie, volgens de twaalfde-eeuwse Historia Norwegiae, vluchten na een conflict met Erik Bloedbijl, de zoon van de eerste Noorse koning Harald Schoonhaar. Rollo week uit naar de Orkaden (Orkney-eilanden) en vervolgens naar familie op de Hebriden.

Rollo zou bevriend zijn geraakt met de Deense Vikingleider Guthrum, die in 880 koning werd van Oost-Anglië, nadat hij was verslagen door Alfred de Grote. Vanaf de dertiende eeuw kreeg Rollo in de Orkneyinga saga en de Heimskringla van Snorri Sturluson ook de bijnaam de Wandelaar (Ganger-Hrólf). Hij zou zo lang en fors zijn geweest dat geen enkel paard hem kon dragen. We kennen dit verhaal eveneens van de zesde-eeuwse Hygelac, koning van de Gaeten of Denen en een van de personages in het Oudengelse gedicht Beowulf. Hygelac sneuvelde tegen de Franken tijdens een roofexpeditie in het Nederlandse rivierengebied.

Nog meer onzekerheid

Scandinavische toponiemen in Rollo’s latere Normandische gebied ondersteunen eerder een Deense afkomst, waarmee Dudo in het gelijk zou zijn gesteld. Dudo was een monnik die ging werken voor Rollo’s kleinzoon Richard I van Normandië. Hij schreef zijn kroniek in opdracht en had toegang tot de ‘familieherinneringen’.

Verschillende auteurs hebben Rollo ten onrechte geïdentificeerd met de Deense Viking Rodulf (Hróðulfr), die jarenlang plunderde in West-Francië (Frankrijk), Engeland en Friesland inclusief de overige ‘Nederlandse’ kuststreken. Net als Guthrum en andere prominente Vikingen liet deze Rodulf zich dopen, aldus de Annalen van Egmond:

…hoewel hij gedoopt was heeft hij zijn hondenleven verdiend met de dood beëindigd.

Vanwege Rodulfs Walcherse connecties is Rollo ook wel ingedeeld bij de Scaldingi, de Schelde-Vikingen die opereerden vanuit hun basis bij Domburg op Walcheren.

Rouen en Parijs

Na zijn vermeende verblijf op Walcheren verscheen Rollo op het ‘Franse’ toneel. Hij onderhandelde met aartsbisschop Franco van Rouen en beloofde hem Rouen niet te plunderen als hij de stad in bezit kon nemen. Vervolgens nam hij als een van de aanvoerders van een enorme Vikingvloot deel aan het Beleg van Parijs in 885/86. De nog legendarischer Vikingleider Ragnar Lodbrok was al in 845 met een vloot van 120 langschepen en zo’n 5000 strijders de Seine opgevaren en erin geslaagd Parijs te plunderen, een schrikbeeld dat decennia lang een doorn bleef in het Frankische geheugen.

Deze keer voeren de Vikingen met 700 schepen en 30.000 tot 40.000 man de Seine op, nadat keizer Karel de Dikke had geweigerd een grote afkoopsom te betalen. De gigantische vloot verscheen voor Parijs in november 885. Enkele aanvallen op de stad mislukten. Gedurende twee maanden belegering plunderden de Vikingen ook plaatsen in de wijdere omgeving, zoals Chartres en Le Mans. Bij de inname van Bayeux ontvoerde Rollo Pop(p)a, de dochter van Berenger, graaf van Rennes. Hij trouwde haar ‘op Deense wijze’ (een wereldlijke verbintenis zonder kerkelijke inzegening). Uit deze relatie kwam Rollo’s zoon en erfgenaam Willem Langzwaard voort, aldus Dudo.

Een uitbraak van besmettelijke ziekten in Parijs noopte de stad en Karel de Dikke tot nieuwe onderhandelingen. Karel tastte toch in de beurs en stond de Noormannen toe naar Bourgondië te trekken om te plunderen, omdat daar een opstand was uitgebroken.

Verslagen door een relikwie?

Aan het begin van de tiende eeuw was Rollo weer in conflict met de West-Franken en belegerde Chartres. De inname werd volgens de overlevering verijdeld dankzij de belangrijke reliek het Kleed van de Maagd Maria (Sancta Camisia), dat de kerk van Chartres in 876 ten geschenke had gekregen van Karel de Kale. Men hing het Kleed boven een van de stadspoorten als steun voor de verdedigers, die samen met de inwoners onder leiding van onder anderen Ebalus van Aquitanië en Robert van Neustrië (Robert van Parijs) inderdaad de Vikingen wisten te verdrijven.

Koddig eerbetoon

Rollo was zeker niet definitief verslagen en bond de strijd weer aan. Opnieuw trad aartsbisschop Franco van Rouen op als bemiddelaar, op verzoek van koning Karel de Eenvoudige (Karel III, een late Karolinger). Deze dankte zijn bijnaam aan zijn simpele trant van communicatie en barstte volgens de monnik en auteur Richer van Reims (eind tiende eeuw) nogal eens in tranen uit.

Karel werd in 911 met het Verdrag van Saint-Clair-sur-Epte verantwoordelijk voor de enige geslaagde Vikingkolonisatie in het hele gebied van de Lage Landen, Duitsland en Frankrijk. Hij stond namelijk het gebied rondom de Seine, het latere Normandië, af aan Rollo. Rollo kreeg het gebied in leen, mits hij Karel als leenheer erkende en het graafschap tegen andere Vikingen zou verdedigen.

Hoe de verhoudingen werkelijk lagen tussen leenheer en leenman blijkt uit een overgeleverd stukje protocol, dat uitliep op een gênante en komieke vertoning. Om leenman te kunnen worden moest de gevreesde plunderaar en zeerover Rollo deemoedig voor Karel de Eenvoudige knielen en zijn voet kussen. Dit weigerde hij botweg. Als compromis zou nu één van zijn mannen dit doen. Maar zelfs die wilde niet knielen: hij bukte, greep de voet van de koning en tilde die zover op, dat deze zijn evenwicht verloor en achterover stortte.

Gedoopt

Om in de West-Frankische adel en samenleving te kunnen integreren moest Rollo uiteraard worden gedoopt. De ceremonie werd verricht door aartsbisschop Franco. Rollo’s doopnaam was Robert, naar graaf Robert van Neustrië uit wiens gebieden hij zijn graafschap (de titel hertog duikt hier pas op in de elfde eeuw) had gekerfd, maar die als hoge West-Frankische edele als peetoom wel betrokken was bij zijn doop en opname in de adel.

Rollo kreeg ook de hand van Karels dochter Gisela (Gizla). Voor dit huwelijk moest hij zijn vorige echtgenote Poppa verlaten, die hij na Gisela’s dood overigens in 919 opnieuw huwde. De historische gegevens over Poppa en Gisela zijn nog onzekerder dan die over Rollo zelf.

Loyaal aan Karel

Het graafschap respectievelijk hertogdom Normandië strekte zich uit van Picardië in het noordoosten tot Bretagne in het zuidwesten. In de jaren na 911 hield Rollo zich aardig aan zijn woord: hij bestreed andere Vikingen in het gebied van de Seinemonding, maar bleef wel plunderen in andere delen van Frankrijk, in het zuiden maar in 925 ook in Vlaanderen. Hij breidde met militaire campagnes ook het grondgebied van Normandië uit.

In 918 verscheen Rollo voor het eerst in een historische bron, namelijk een charter van Karel de Eenvoudige ten behoeve van een abdij. Hierin wordt verwezen naar een eerdere schenking aan de ‘Noormannen van de Seine’, te weten ‘Rollo en zijn metgezellen’ voor ‘de bescherming van het koninkrijk’.

Robert van Neustrië kwam in 921 in opstand tegen Karel de Eenvoudige. Rollo bleef bij deze opstand loyaal aan Karel, maar vergeefs: in 922 werd Robert tot koning gekroond. Hij sneuvelde al in 923 bij Soissons, volgens de overlevering door de hand van de afgezette Karel, die echter de slag verloor en in 928 stierf in gevangenschap.

Rollo bleek in deze jaren ook niet onkwetsbaar. Hij kreeg te maken met formidabele tegenstanders als Arnulf I ‘de Grote’, die in 918 zijn vader Boudewijn II opvolgde als graaf van Vlaanderen. Arnulf wist zijn graafschap uit te breiden tot aan de Somme. In 926 veroverde hij met graaf Herbert II van Vermandois de Normandische stad Eu op Rollo.

Dunne bovenlaag

Er was in Normandië geen sprake van een echte noordse volksplanting, ondanks een observatie als die van predikant en flamingant J.D. Domela Nieuwenhuis Nijegaard (een neef van de bekende socialist Domela Nieuwenhuis) uit 1915:

…als men plotseling na eenige uren sporen van Parijs in Normandië komt, zal men verbaasd staan over het opvallend verschil in volkstype. Men vindt er nl. een krachtig, sterk gebouwd, blond, blauwoogig volk; vooral aan den westkant in Cotentin, Graaf Rjulfs oude land, de streek, die het langst heidensch bleef na Rolfs nederzetting.

Brits DNA-onderzoek naar Vikingherkomst in Normandië (2015) met 89 vrijwilligers leverde een gemengd, diffuus beeld op. De Vikingelite vormde een dunne bovenlaag, zoals dat ook weer het geval zou zijn nadat Rollo’s nakomeling Willem de Veroveraar in 1066 het Angelsakische Engeland had onderworpen. De verfransing en aanpassing van de Vikingen in Normandië begon al snel. Rollo steunde bijvoorbeeld de monnikengemeenschap van het nu zo beroemde Mont-Saint-Michel en liet de schade herstellen die hij er zelf eerder had aangericht. Wel moest Rollo’s kleinzoon Richard I volgens Dudo nog de oude taal leren, en spraken de inwoners van Bayeux vaker Deens dan ‘Romaans’ (oud-Frans).

Zoals andere Vikingbekeerlingen bleef de nieuwbakken christen Rollo tegelijkertijd zijn oude religie trouw. Volgens monnik en geschiedschrijver Adhémar van Chabannes (ca. 1000) offerde hij vóór zijn dood nog zo’n honderd gevangenen aan zijn oude goden, terwijl hij tegelijkertijd honderd pond goud over verschillende kerken verdeelde: een dubbele verzekering voor een gunstig onthaal in het hiernamaals.

Rollo’s dood

Rollo stierf tussen 928, toen hij voor het laatst werd vermeld door de monnik en kroniekschrijver Flodoard van Reims en 933, het jaar waarin zijn zoon en opvolger Willem Langzwaard (Willem I van Normandië) een schenking van land ontving. De grafmonumenten van Rollo en Willem bevinden zich in de kathedraal van Rouen.

Rivaliteit in 1911

De verwarring omtrent Rollo’s ‘nationaliteit’ zorgde in 1911 voor wedijver tussen Noorwegen en Denemarken tijdens de viering van het duizendjarig bestaan van Normandië. De belangrijkste evenementen waren een congres en officiële ontvangsten en plechtigheden in Rouen. Het congres moest bepalen of Rollo een Deen of toch een Noor was geweest. Franse gelegenheidspublicaties hielden vast aan Deense afstamming. De gemeenteraad van Rouen ontving op de eerste feestdag (23 januari) eerst de Deense, vervolgens de Noorse en tenslotte de Zweedse deputaties.

Op zijn beurt reisde de burgemeester van Rouen naar Kristiania (Oslo), Stockholm en Kopenhagen. In Kristiania betoogden de Noren dat de andere twee volken niets met de verovering van Normandië te maken hadden gehad. Rollo was in hun visie een zoon van jarl (graaf) Ragnvald uit het Noorse Giske bij Ålesund.

De Noren, pas zelfstandig geworden in 1905 na eeuwenlange dominantie door zowel Denemarken als Zweden, stuurden in 1911 een marineschip naar Rouen met een plechtig te overhandigen runensteen. In een optocht naar Rollo’s standbeeld (gemaakt door Arsène Letellier in 1863) naast de abdijkerk van Saint-Ouen, ontplooiden ze tegen alle afspraken in hun nationale vlag. De Zweedse officieren in de stoet trokken zich toen stil terug.

Rouen stuurde in 1911 als vriendschappelijke uitruil een bronzen standbeeld van Rollo naar Ålesund, een kopie van het beeld in Rouen. Het heeft een Frans aandoend trekje, namelijk een grote Gallische snor. In dezelfde periode kreeg ook Fargo in North Dakota (VS) een afgietsel van het beeld van Rollo, vanwege de vele Noorse immigranten hier. Het beeld van Rollo in Ålesund staat in een parkje waar ook een liggend beeld van een Vikingschild is te vinden, een gift van de Normandische stad Eu uit 1998.

Onderzoek stoffelijke resten

De oorsprongskwestie van Rollo doofde maar niet uit en kreeg in 2016 een wetenschappelijk staartje. Een onderzoek door Noorse én Deense wetenschappers in dit jaar gebeurde weliswaar met een omweg. De onderzoekers richtten zich op de resten van Richard I (932-996) en Richard II (963/66-1026), kleinzoon en achterkleinzoon van Rollo. Deze bevonden zich in de Abbaye de la Sainte-Trinité in Fécamp.

Resten van Rollo zelf waren niet meer te traceren. Dat is niet verwonderlijk, gezien de roerige geschiedenis van de Rouaanse kathedraal. De laat-romeinse basiliek is in de elfde eeuw vervangen door een romaanse kerk, die vanaf 1145 weer plaatsmaakte voor een gotische kathedraal, die in 1200 bijna helemaal afbrandde. Verbouwingen gingen nadien eeuwen door. Tijdens de Franse revolutie (1789) is Rollo’s praalgraf ook nog eens vernield.

Het onderzoek van de vermeende restanten van Richard I en II bracht een onverwacht resultaat. Analyse van gebitsresten bleek onmogelijk: te oud, te grote blootstelling aan vocht en een te lang verblijf in loden kistjes. De resten waren namelijk herontdekt in 1942, herbegraven in 1947 en nog eens verplaatst en in de kistjes geplaatst in 1956. De klap op de vuurpijl leverde een C14-datering van de bijbehorende skeletresten. Deze hadden een veel hogere ouderdom dan de tiende/elfde eeuw. Eén individu werd op ongeveer 700 gedateerd, het andere zelfs op 300-250 voor Christus! Het ging dus om abusievelijke herbijzettingen. De overblijfselen van Richard I en II bleken net zo spoorloos als die van hun voorvader Rollo.

Bronnen