De bevrijding van Auschwitz op 27 januari 1945

Op 27 januari 1945 werd vernietigingskamp Auschwitz bevrijd door het Rode Leger, het leger van de Sovjet-Unie. Het in het zuidwesten van Polen gelegen kamp was eind januari bijna leeg. De overgebleven gevangenen vertelden al snel over de gruwelen die zich er hadden afgespeeld. Auschwitz werd uiteindelijk hét symbool van de nazi-gruwelen en de systematische vernietiging van de Europese Joden en Roma en Sinti.

De Holocaust, uitroeiing Europese Joden

Jodenvervolging in Nederland

Een typische dag in Auschwitz

In de zomer van 1940 hadden de nazi’s aan de rand van het Poolse stadje Oświęcim een concentratiekamp ingericht om Poolse tegenstanders van het nazi-regime gevangen te zetten. Het kamp werd Auschwitz genoemd, naar de oude Duitse naam van Oświęcim. In oktober 1941 openden de nazi’s Auschwitz II, ook wel het Vernichtungslager genoemd, met een capaciteit voor tienduizenden gevangenen en gaskamers en crematoria die speciaal waren ontworpen voor de massamoord op met name Europese Joden en Sinti en Roma. Kort hierna werd ook Auschwitz III (Monowitz) in gebruik genomen, een dwangarbeiderskamp.

Naar Auschwitz werden gedurende de Tweede Wereldoorlog in totaal ruim anderhalf miljoen mensen, voor het overgrote deel Joden, gedeporteerd. Ongeveer 1,1 miljoen van hen werd direct na aankomst vergast of doodgeschoten. Daarnaast kwamen ruim 200.000 mensen om door ziekten of honger. In Auschwitz hadden gevangenen die niet meteen na aankomst waren vermoord doorlopend te maken met zogeheten ‘selecties’. Kampartsen, waaronder de beruchte Josef Mengele, en SS-officieren bepaalden wie nog kon werken, wie direct naar de gaskamers werd gestuurd en wie werd geselecteerd voor medische experimenten.

Ontsnapping

Veel gevangenen probeerden te ontsnappen uit Auschwitz, maar slechts enkelen slaagden daarin. Een van de bekendste ontsnappingen was die van de Slowaakse Joden Alfred Wetzler en Rudolph Vrba. Kort na hun ontsnapping uit Auschwitz schreven zij het tweeëndertig pagina’s tellende Vrba-Wetzler-rapport, ook wel de Auschwitzprotocollen genoemd, waarin zij de gruwelen in Auschwitz gedetailleerd beschreven. Dit rapport werd onder meer door de BBC en The New York Times verspreid en hielp duizenden Joden te redden. Zo leidde het er bijvoorbeeld toe dat wereldleiders de Hongaarse leider Miklós Horthy ervan overtuigden de deportaties naar het bezette Polen in juli 1944 te stoppen. Dit redde naar schatting 120.000 Joden in Boedapest.

Eind 1944, toen het Rode Leger oprukte en Auschwitz naderde, begonnen de nazi’s met het vernietigen van bewijsmateriaal. De administratie werd vernietigd en in oktober werden de gaskamers op bevel van Heinrich Himmler, de architect van de Holocaust, buiten gebruik gesteld. Daarna begon de systematische ontmanteling van het kamp.

Dodenmarsen

Toen duidelijk was dat de Russen in de buurt waren, dwongen de nazi’s zo’n zestigduizend overgebleven gevangenen om met hen richting Duitsland te lopen. Tijdens deze zogenoemde dodenmarsen kwamen nog eens duizenden gevangenen om het leven. Wie niet de kracht had om verder te lopen of probeerde te vluchten, werd ter plekke doodgeschoten.

Op 27 januari 1945 werd het kamp bevrijd door een Sovjet-eenheid onder leiding van Anatoli Shapiro. De Russen troffen in Auschwitz nog ongeveer 8000 gevangenen aan die te zwak waren geweest om überhaupt aan de dodenmarsen richting het westen te beginnen. De meesten van hen waren doodziek. De paar overgebleven bewakers werden nog diezelfde dag door de Sovjets gedood. In het kamp werden bewijzen gevonden voor de massamoord die later bekend werd als de Holocaust of Shoah. Overlevenden vertelden over de gruwelen die zich in de kampen hadden afgespeeld en de bevrijders vonden stille getuigen van de Holocaust, waaronder grote stapels brillen, menselijk haar en schoenen.

Kampcomplex

Soms wordt gedacht dat Auschwitz één kamp was. In werkelijkheid was het een kampcomplex dat als eerder gezegd bestond uit drie hoofdkampen – Auschwitz I, Auschwitz-Birkenau (ook wel Auschwitz II genoemd) en Auschwitz-Monowitz (Auschwitz III). Daarnaast waren er nog negenendertig satelliet-werkkampen.

De naam Auschwitz werd symbolisch voor de vernietigings- en concentratiekampen van de nazi’s. In 1947 maakte de Poolse regering van belangrijke delen van Auschwitz een nationaal museum. In 1979 werd het terrein uitgeroepen tot Unesco-werelderfgoed.

De Nederlandse Joden in Auschwitz

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden door de nazi’s in totaal zes miljoen Europese Joden vermoord. Van de ongeveer 140.000 Joden die in Nederland woonden, werden er zeker 102.000 vermoord – het hoogste percentage in West-Europa.

In Nederland overleefde daarmee 75 procent van de Joden de oorlog niet. Dat was veel meer dan in Frankrijk, waar 25 procent van de 320.000 Joden de Tweede Wereldoorlog niet overleefde. Ook België had een lager slachtofferpercentage: daar overleefde 40 procent van de 66.000 Joden de oorlog niet.

Over de vraag waarom uit Nederland procentueel gezien zoveel meer Joden waren weggevoerd en omgebracht, werd en wordt nog altijd druk gediscussieerd. Twee onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam (UvA) stelden enkele jaren geleden dat dit mogelijk kwam doordat de bezetter zich in Nederland minder gewelddadig opstelde.

Omdat de Duitsers zich in België gewelddadiger opstelden, zouden Joden daar veel sneller de illegaliteit zijn ingevlucht. In Nederland was de bezetter milder, waardoor Joden lange tijd de neiging zouden hebben gehad gebruik te maken van legale, schijnbare ontsnappingsmogelijkheden die de bezetter leek te bieden. In België ontstonden daarnaast eerder dan in Nederland onderduik- en ontsnappingsmogelijkheden door een snellere opkomst van het georganiseerd verzet.

Daarnaast speelde de rol van het Nederlandse bestuursapparaat een belangrijke factor. In tegenstelling tot België bleef de Nederlandse ambtelijke infrastructuur grotendeels intact en werd zij door de bezetter ingezet voor de registratie en opsporing van Joden. Al in 1941 moesten Joden uitgebreide formulieren invullen waarin hun afkomst werd vastgelegd, waarna bevolkingsregisters, persoonsbewijzen en adresgegevens systematisch werden gebruikt om deportaties mogelijk te maken. Historisch onderzoek wijst erop dat deze efficiënte administratieve organisatie de Jodenvervolging in Nederland in belangrijke mate vergemakkelijkte.

Holocaust Memorial Day

Kofi Annan, toenmalig secretaris-generaal van de Verenigde Naties, riep 27 januari in 2005 uit tot een internationale herdenkingsdag: Holocaust Memorial Day. Op deze dag worden sinds die tijd de Holocaust en de bevrijding van Auschwitz wereldwijd herdacht, niet alleen op het kampterrein zelf, maar ook op veel andere plekken in Europa die herinnerden aan de massamoord.

Het Nederlands Auschwitz Comité houdt jaarlijks op de laatste zondag van januari de Nationale Holocaust Herdenking bij het Spiegelmonument Nooit Meer Auschwitz in het Amsterdamse Wertheimpark. Dit Spiegelmonument, in 1977 ontworpen door schrijver en beeldend kunstenaar Jan Wolkers, bestaat uit een serie gebroken spiegelplaten die de hemel erboven reflecteren. Over de symbolische betekenis zei de kunstenaar ooit:

De hemel blijft voorgoed geschonden.
Het is een godsgruwelijke aanslag op alles waar een mens voor staat.

Een andere belangrijke herdenkingsplek in Nederland is het Holocaust Namenmonument in Amsterdam, dat in september 2021 werd onthuld. Dit monument is gewijd aan de ongeveer 102.000 Nederlandse Joden, Sinti en Roma die tijdens de Holocaust zijn vermoord. Hun namen, geboortedata en leeftijden bij overlijden zijn gegraveerd in een doolhof van bakstenen muren. Het monument is ontworpen door de Pools-Amerikaanse architect Daniel Libeskind, zelf kind van Holocaust-overlevenden. Van bovenaf bestaat het monument uit vier objecten van spiegelend roestvaststaal die vier Hebreeuwse letters vormen. Deze letters vormen samen het Hebreeuwse woord Lezecher dat ‘in herinnering aan’ betekent.