De chefs van geheime diensten zijn vaak met evenveel geheimzinnigheid omgeven als de betreffende diensten zelf. In fictie verschuilen ze zich achter codenamen als ‘M’. Erg spannend allemaal, maar wie in werkelijkheid dit soort romantiek zoekt, kan beter een andere loopbaan nastreven. In zijn boek Spionkoppen schetst Paul Abels elf portretten van opeenvolgende hoofden van onze civiele inlichtingen- en veiligheidsdienst BVD/AIVD.

Ambitieuze workaholics
De AIVD staat sinds kort onder leiding van zijn twaalfde hoofd Erik Akerboom. In Spionkoppen. Inlichtingenleiderschap in elf portretten legt de Leidse bijzonder hoogleraar ‘Governance of Intelligence and Security Services’ Paul Abels diens elf voorgangers onder de loep. Het waren topambtenaren uit het Haagse milieu, politiehoofdcommissarissen of hoge oud-militairen. Meestal wat kleurloze types, met af en toe een uitzondering om de regel te bevestigen, maar altijd ambitieuze workaholics.
Van de elf diensthoofden heeft Einthoven het inhoudelijk het makkelijkst gehad. Hij kon de BVD naar eigen inzicht en met hulp van gelijkgestemden van de grond af opbouwen. En dat betekende dat de BVD zich vooral toelegde op het communistische gevaar. In de Koude Oorlog werd het door het vijandige Kremlin gepropageerde en ondersteunde communisme niet zonder reden gezien als het grootste gevaar dat de democratische rechtsorde bedreigde. En derhalve moesten communisten in het algemeen en de Communistische Partij Nederland (CPN, opgegaan in GroenLinks) in het bijzonder, scherp in de gaten worden gehouden. Medewerkers werden vooral gerekruteerd onder de Nederlands-Indische gemeenschap en het voormalige verzet.
Nieuwe dreigingen
Tot ver in de jaren tachtig van de vorige eeuw was het in de gaten houden van het communistische gevaar de belangrijkste bezigheid van de BVD. Ook de opvolgers van Einthoven hebben aan die lijn vastgehouden. De val van de Sovjet-Unie en daarmee het vanuit Moskou geleide communistische Oostblok, betekende dan ook dat de dienst zichzelf moest heruitvinden om niet overbodig te worden. “Gelukkig” kwamen er nieuwe dreigingen op, zoals het islamitische terrorisme en de cyberoorlog.

Docters heeft in vijf jaar tijd de fundamenten voor een nieuwe dienst proberen te leggen. Een organisatie die naast operationele zaken zoals het afluisteren en schaduwen van (potentieel) staatsgevaarlijke types, zich meer ging bezighouden met het maken van doorwrochte dreigingsanalyses voor overheid, politiek en bedrijfsleven. Ook het terrein van de zware criminaliteit werd voorzichtig verkend. ‘Proberen’ want volgens Abels, die zelf als analist en OR-lid actief is geweest binnen de AIVD, was de weerstand binnen de behoudende organisatie groot.
Van de Nederlandse spionnenchefs kwamen er slechts twee voort uit de eigen gelederen en werd de rest min of meer van buitenaf aan de dienst opgedrongen door premiers en ministers. Soms ging dat goed, soms ging dat fout, zoals in het geval van de voor de burgerambtenaren te botte vice-admiraal Nico Buis (nr. 7) of Dick Schoof (nr. 11), die het onlangs na vijftien maanden al weer voor gezien hield voor een mooiere baan als secretaris-generaal. Het is soms ontluisterend te lezen hoe hoge ambtelijke posities worden verdeeld in het Haagse. Afhankelijk van de verantwoordelijke minister van Binnenlandse Zaken, krijgt de AIVD een hoge beleidsambtenaar of een ‘uniform’ in de maag gesplitst. Die eerste categorie is vooral intellectueel en politiek gefocust, de laatste categorie van hoofdcommissarissen en generaals vaak weer operationeel en praktisch ingesteld.
‘Top secret’

Spionkoppen is een studie naar leiderschap in de inlichtingenwereld, maar leest niet als een saai managementboek. Het kan namelijk heel goed worden gelezen als een politiek-bestuurlijke geschiedenis van de AIVD van zijn ontstaan tot heden. Ieder portret is ingedeeld volgens een vast stramien. Spannende spionageverhalen of supersaillante onthullingen komen er niet in voor, maar het boek (396 pagina’s) biedt wel een boeiende inkijk in het functioneren van onze grootste geheime dienst, de historische ontwikkelingen die hij heeft doorgemaakt en de politieke bemoeienis er mee. Altijd handig om te weten als achtergrond bij een boek dat wel over spannende spionageverhalen gaat.
Boek: Spionkoppen – Paul H.A.M. Abels
Ook interessant: De geheime Tweede Wereldoorlog