Aaltje Kraak: de weduwe die Hardenberg in de as legde

Op 8 mei 1708 brandde het stadje Hardenberg vrijwel volledig af als gevolg van een foutje van de weduwe Aaltje Kraak. Volgens de overlevering ontstond de brand doordat de weduwe rond half zeven ‘s avonds een kaars liet omvallen of een brandende olielamp te dicht bij een rieten dak hield.

Het vuur greep mede dankzij een harde oostenwind als een razende om zich heen en legde in slechts anderhalf uur tijd vrijwel het hele dorp in de as. Hardenberg telde op dat moment iets meer dan honderd, vooral houten, woningen. De schade was ook groot doordat het lang niet had geregend. Slechts vier huizen, de kerk en een schooltje op de Eiermarkt bleven gespaard. Ook de kerkboeken gingen bij de brand verloren. In het nieuwe trouwboek schreef de dominee later als inleiding:

Den agsten maij is dese stadt ten enenmaal afgebrant door een oude vrouw genaemt Aaltje Kraak, alias Otten en niets gebleven als het huijs van de weduwe Kruls, de kerke en de schole, in welke tijdt ook het trouwboek en doopboek wegraekt zijn.

Slachtoffers vielen er niet maar de meeste inwoners van Hardenberg waren hun woning kwijt. Inwoners van omliggende dorpen schoten de getroffen stad te hulp. Zo brachten mensen uit Uelsen voedsel zoals rogge, broden, boter en spek, terwijl uit Ootmarsum bier, linnen, geld, zaaigoed en vlees arriveerden. Ook elders in Nederland werden inzamelingen gehouden. Dankzij al deze steun kon Hardenberg binnen een jaar worden herbouwd. Dit keer besloot men stenen woningen neer te zetten…

Binnen een jaar konden de inwoners terugkeren naar hun Hardenberg. Aaltje Kraak werd niet verstoten, maar kreeg dankzij de inzameling en verschillende giften een eigen plekje in het nieuwe Hardenberg.

Sinds 2008 wordt de brand in Hardenberg jaarlijks op 8 mei herdacht tijdens de Aaltje Kraakdag. Tijdens deze dag staat men stil bij het cultureel erfgoed van de Overijsselse stad.

Enkele jaren geleden werd in Hardenberg een beeld onthuld ter nagedachtenis aan Aaltje Kraak en de stadsbrand, ontworpen door de lokale kunstenares Geke Dijkhuis. Bij het beeld is de volgende tekst te lezen:

8 mei 1708 veroorzaakte Aaltje
Kraak ongewild de grote brand
in Hardenberg. Door wilskracht
en saamhorigheid van de
burgers, werd de stad snel
herbouwd.
Na de grote brand
hulp van alle kant
Van hout naar steen
duurzaamheid gemeen
Solidariteit en veiligheid
toen – nu – en altijd!

Het beroemde boek 1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis van Els Kloek heeft Aaltje Kraak overigens niet gehaald. In Hardenberg is men haar echter nooit vergeten.

Bronnen