Claudius Galenus en zijn humorenleer

Het evenwicht tussen vier lichaamssappen

De Grieks/Romeinse arts Claudius Galenus (ca. 192-200) is vooral bekend vanwege zijn zogenoemde humorenleer. Volgens Galenus hing de gezondheid van de mens af van het juiste evenwicht tussen de vier levenssappen: bloed, slijm, gele gal en zwarte gal.

Achttiende-eeuws portret van Claudius Galenus door Georg Paul Busch
Achttiende-eeuws portret van Claudius Galenus door Georg Paul Busch
De humorenleer, ook wel vier-sappenleer, was eeuwenlang uitgangspunt in de westerse geneeskunst. In deze leer draaide alles om evenwicht. Volgens Galenus, die voortborduurde op het werk van onder andere Hippocrates, stonden de vier levenssappen symbool voor vier temperamenten. De humoren bepaalden daarmee ook iemands gemoedstoestand.

Een teveel of een gebrek aan de vier sappen kon iemands lichamelijke en geestelijke evenwicht verstoren en (psychische) ziekte veroorzaken. Wie te veel zwarte gal in zijn bloed had, leed bijvoorbeeld aan zwartgalligheid en was somber. De leer werd ook overgenomen door islamitische geneeskundigen die vanwege hun geloof het menselijk lichaam niet mochten ontleden. Belangrijk voor de acceptatie van de humorenleer was bijvoorbeeld het feit dat de Perzische geneesheer Avicenna (ca.980-1037) de theorie in zijn werken integreerde. De volgende tabel toonde vier levenssappen met hun bijbehorende elementen:

SapSeizoenElementOrgaanKwaliteitTemperament
bloedlenteluchthartwarm en vochtigsanguinisch (energiek, hartelijk, onbevangen, optimistisch, creatief, zorgeloos, levendig, sociaal, open, impulsief, vluchtig)
gele galzomervuurleverwarm en droogcholerisch (ambitieus, eerzuchtig, rusteloos, driftig, egocentrisch, extravert, gepassioneerd, energiek, resultaat-gericht)
zwarte galherfstaardemiltkoud en droogmelancholisch (serieus, introvert, passief, rustig, analytisch, neerslachtig, voorzichtig, wantrouwend, gewetensvol, zorgvuldig)
slijmwinterwaterhersenenkoud en vochtigflegmatisch (kalm, aandachtig, geduldig, rationeel, onverstoorbaar, tolerant, overpeinzend, consistent, loyaal, stoïcijns)

Verzet van Paracelsus

Een bekende arts die in 1528 de humorenleer ter discussie stelde was de Zwitserse geneeskundige Paracelsus (ca. 1494-1541). Hij stelde dat de “kardinale sappen” van Galenus ten onrechte gebruikt werden om alle ziekten aan af te leiden. Paracelsus was sowieso niet bang voor wat weerstand. Hij raakte ook in opspraak doordat hij zijn colleges in het Duits gaf, terwijl tot die tijd louter in het Latijn werd gedoceerd. De medisch vernieuwer meende dat zijn medische inzichten voor iedereen toegankelijk moesten zijn.

- advertentie -

…en Vesalius

Andreas Vesalius: De humani corporis fabrica libri septem
Andreas Vesalius: De humani corporis fabrica libri septem
Ook de Vlaamse arts en anatoom Andreas Vesalius week af van de dominante humorenleer. Vesalius, die de geschiedenisboeken in is gegaan als de grondlegger van de anatomie, vertaalde werken van zijn voorganger in het Latijn en kende de leer van Galenus dus zeer goed. Nadat Vesalius zelf lijken had ontleed constateerde de Vlaming dat Claudius Galenus vermoedelijk nooit een mens van binnen had bekeken. De Griekse arts had zijn kennis inderdaad hoofdzakelijk ontleend aan het opensnijden van dieren.

In zijn beroemde werk De humani corporis fabrica libri septem (Zeven boeken over de bouw van het menselijk lichaam), het eerste complete boek over de menselijke anatomie, week Vesalius op meer dan tweehonderd plekken af van de standaardleer van Galenus. Door zijn kennis van de anatomie toonde Vesalius bijvoorbeeld aan dat de mens over een tweelobbige lever beschikt en niet een vijflobbige, zoals Galenus beweerde na zijn onderzoek op dieren.

Pas halverwege de negentiende eeuw werd de humorenleer definitief weerlegd.

Lees ook: De ontdekking van het menselijk lichaam in de Lage Landen
…en: Zwartgalligheid – Melancholisch door een teveel aan zwarte gal
…en: Andreas Vesalius – Grondlegger van de moderne anatomie

Bronnen

-https://en.wikipedia.org/wiki/Humorism
-https://historiek.net/andreas-vesalius-1514-1564/2312/
-https://www.kwakzalverij.nl/encyclopedie/h/encyclopedie-humorenleer/
-Lewis-Anthony, Justin (2008). Circles of Thorns: Hieronymus Bosch and Being Human. Bloomsbury. p. 70.

Bekijk ook onze uitgebreide onderwerpenlijst of het personenregister

1001 vrouwen in de 20ste eeuw - Els Kloek Napoleon - De man achter de mythe (Adam Zamoyski) De rechtvaardigen - Hoe een Nederlandse consul duizenden Joden redde (Jan Brokken) Reconquista - Miquel Bulnes Leonardo da Vinci - Sprekende gezichten De bokser - 
Het leven van Max Moszkowicz (Biografie) 80 jaar oorlog - Gijs van der Ham / NTR Het goede leven - Annegreet van Bergen Hitlers Derde Rijk in 100 voorwerpen - Roger Moorhouse De Zonnekoning - Glorie en schaduw van Lodewijk XIV (Johan Op de Beeck)
Gelijk naar geschiedenisboeken over: