Bijbelse schilderijen in de Gouden Eeuw

Maerten de Vos, Mozes met de tafelen der wet te midden van Israëlieten als portraits historiés verbeeld door de Antwerpse familie Panhuys met verwanten en vrienden, ca. 1574, olieverf op paneel, Museum Catharijneconvent, Utrecht

Maerten de Vos, Mozes met de tafelen der wet te midden van Israëlieten als portraits historiés verbeeld door de Antwerpse familie Panhuys met verwanten en vrienden, ca. 1574, olieverf op paneel, Museum Catharijneconvent, Utrecht

Abraham en Sara, Jozef en zijn jaloerse broers, de gelijkenis van de verloren zoon: het zijn bekende personen en verhalen uit de Bijbel. Maar wie was Elisa en wat overkomt hem als hij achter de ploeg staat? In het boek Thuis in de Bijbel (WBooks) maakt de lezer via oude Hollandse schilderijen en prenten kennis, of opnieuw kennis met deze en andere Bijbelse verhalen.

Jan Havicksz. Steen, Emmaüsgangers, ca. 1666, olieverf op doek, Rijksmuseum, Amsterdam

Jan Havicksz. Steen, Emmaüsgangers, ca. 1666, olieverf op doek, Rijksmuseum, Amsterdam


Het boek – met bijdragen van onder andere John Exalto, Marius van Leeuwen en Anne Jaap van den Berg – is verschenen naar aanleiding van het tweehonderdjarig bestaan van het Nederlands Bijbelgenootschap in 2014. Het boek is tot stand gekomen in samenwerking met het Museum Catharijneconvent in Utrecht en uitgeverij WBooks. Centraal staat de representatie van Bijbelse verhalen in Hollandse schilderijen, tekeningen en boekprenten uit de Gouden Eeuw.

Marta en Maria

Kunstenaars uit de Lage Landen gebruikten als geen ander de eigen, vertrouwde omgeving als decor van Bijbelse geschiedenissen. Bijbelverhalen spelen zich in de Gouden Eeuw niet af in verre streken, maar in gewone dorpen en steden in de Republiek. Zo kan de volkstelling te Betlehem plaats vinden in een Vlaams dorpje en zien we Jezus op bezoek bij Marta en Maria in een deftige zeventiende-eeuwse woning.

Bijbelse verhalen vinden we ook op prenten, kasten, wiegen en tabaksdozen. De Bijbel was in de Lage Landen altijd dichtbij. Aardig is wat dr. John Exalto in dit verband schrijft over het Bijbelgebruik in Nederduits gereformeerde kringen in de Gouden Eeuw. De gereformeerden luisterden bijvoorbeeld tijdens het ontbijt staande naar het Bijbellezen van één verteller. Vaak lazen zij de Bijbel van a tot z door, dus van Genesis 1 tot en met Openbaring 22, een praktijk die toen lectio continua (‘doorgaande lezing’) werd genoemd. De meest gebruikelijke methode was daarbij om bij elke maaltijd één hoofdstuk compleet uit te lezen. Exalto vervolgt:

- advertentie -

“Bij lutheranen en doopsgezinden ging het er vermoedelijk niet veel anders aan toe. De doopsgezinden uit de Gouden Eeuw maakten in het algemeen veel ernst met het bestuderen van de Bijbel. Van hen werd wel gezegd dat ze de Bijbel hadden ‘opgegeten’; ze kenden veel teksten uit hun hoofd.” (19)

Jezus met zweep

Een mooi schilderij is “De verdrijving van de wisselaars uit de tempel” (1675) van Jan Steen, gebaseerd op Johannes 2 vers 16. Op dit dynamische tafereel zien we Jezus met een zweep in het midden van een classicistische tempel staan en de handelaren wegjagen. Het is een schilderij met een knipoog: niet iedereen is onder de indruk van Jezus. In de hoek van het schilderij staan enkele mannen die zich drukker maken om een aantrekkelijke dame dan om de woorden van Jezus. Verder staat er op een ladder een man een vogelkooitje op te hangen bij de centrale tempelpilaar. Hij trekt zich niets aan van de slaande Jezus.

Thuis in de Bijbel

Thuis in de Bijbel

Andere schilderijen die, allen voorzien van een verklarende toelichting, te bewonderen zijn op fraaie illustraties zijn onder meer Jezus geneest de blinde (1608) van Gillis Claesz. de Hondecoeter (deze hangt in het Museum Geelvinck Hinlopen Huis te Amsterdam) en Kindermoord in Betlehem (na 1616) van Pieter Brueghel II of III. Laatstgenoemd schilderij speelt zich af in Antwerpen. Ten slotte is ook het gelijknamige schilderij Kindermoord in Betlehem van Cornelis Cornelisz. van Haarlem, uit 1590, een fraai exemplaar. Dit Bijbelse kunstwerk is geschilderd tegen het decor van een middeleeuwse kasteel.

~ Enne Koops

Thuis in de Bijbel – Anne-Jaap van den Berg
Oude meesters, grote verhalen

ISBN: 9789462580091
Uitgever: WBOOKS
Paperback
Prijs: € 19,95

Bestel dit boek bij:

Thuis in de Bijbel
Thuis in de BijbelBoek waarin beschreven wordt hoe…
1 april, grot ontdekt in KlimmenInwoners van het…

- advertentie-


Historiek heeft een gratis mobiele app



Geschiedenis zoeken


Gerelateerde uitgaven:



Yuri Visser

About Yuri Visser

view all posts

Yuri Visser (1979) is de oprichter van Historiek. Vanuit Ermelo - waar hij samen met zijn partner en dochter van 4 woont - voert hij redactie over het platform (en de aanverwante projecten). Email: yurivisser@gmail.com | Twitter: yvisser



Download onze gratis app voor smartphone en tablet!

Historiek heeft een mobiele app, zowel beschikbaar voor Android als voor iPhone en iPad. Via de geschiedenis-app blijft u altijd op de hoogte van onze laatste berichten. Ook boekbesprekingen, blogs en onze historische achtergrondverhalen zijn via de app te lezen. Alle berichten die online staan, staan ook in de app. De geschiedenis-app wordt voortdurend uitgebreid en is natuurlijk helemaal gratis. Geschiedenis in de broekzak!

Download de app via de volgende links: