Wat is zionisme – en wat is een zionist?

Het zionisme is een Joodse politieke en cultureel-ideologische beweging die de oprichting van een eigen, onafhankelijke Joodse staat in Palestina nastreeft. Wat is de betekenis van het zionisme, waar komt het vandaan en wie zijn de zionisten? Een korte geschiedenis van het zionisme.

Zionisme is overigens niet hetzelfde als judaïsme. Zionisme is vooral een seculiere politieke beweging, terwijl judaïsme verwijst naar de Joodse godsdienst.

Betekenis van het begrip zionisme

Het begrip zionisme is ontleend aan de berg Zion of Sion – een van de bergen die bij Jeruzalem liggen – en duidt op de stad Jeruzalem. De term kwam in 1890 voor het eerst op om het Joodse verlangen en streven naar een eigen nationale staat in Palestina aan te duiden. Het was de Oostenrijkse journalist-filosoof Nathan Birnbaum (1864-1937) die de term zionisme als neologisme in de wetenschap introduceerde, toen hij het begrip gebruikte in een bijdrage in het tijdschrift Selbstemanzipation. Een zionist is kortom iemand die het streven naar een Joodse nationale staat ondersteunt.

Korte geschiedenis van het zionisme

Het Joodse verlangen naar een eigen leefgebied bestaat al sinds de tijd van de Bijbel. Toen de Joden in 586 v.Chr. in Babylonische ballingschap gingen, bezongen ze in psalmen bijvoorbeeld hun heimwee naar het oude land Israël.

Het moderne zionisme ontstond eind negentiende eeuw. Aan de basis stond een geschrift van de joodse Oostenrijkse journalist, activist en vrijmetselaar Theodor Herzl (1860-1904), getiteld Der Judenstaat (1896). Dit boek gaf de impuls tot een georganiseerd politiek zionisme. Deze ontwikkeling was volgens de aanhangers noodzakelijk vanwege de Joodse diaspora – de verspreiding van Joden over de wereld vanaf de eerste eeuw na Chr. -, het antisemitisme in Europa en het mislukken van de Joodse emancipatie in veel Europese landen in de negentiende eeuw.

Op Herzls boek volgde al snel actie. In het jaar erop, in augustus 1897, kwamen ongeveer tweehonderd Joden samen op een conferentie in het Zwitserse Bazel: het zogenoemde ‘Eerste Zionistische Congres’. Deze vergadering stelde een actieplan op om te komen tot de oprichting van een eigen Joodse staat in Palestina. Lang niet alle landen waren hier blij mee. Zo keerde het Ottomaanse Rijk, dat al in verval was, zich af van de Joodse migratieplannen. Maar ook de Duitse keizer Wilhelm II (1859-1941), de Russische tsaar Nicolaas II (1868-1918) en de paus waren niet enthousiast over het zionisme.

Een alternatieve locatie voor een Joodse staat werd in 1903 nog even gezocht in Brits-Oost-Afrika (het zogeheten Oegandaplan), maar dit voorstel van Herzl leidde tot zoveel verdeeldheid binnen de zionistische beweging dat het al snel werd verworpen.

Balfour Verklaring

Van groot belang voor de zionistische doelstelling was de Balfour Verklaring van Groot-Brittannië (2 november 1917). Als dank voor de rol van Joden in de Eerste Wereldoorlog kreeg Lord Rothschild, de vertegenwoordiger van de Joodse gemeenschap, een officieel document overhandigd van de Britse minister van Buitenlandse Zaken John Balfour waarin stond dat de Britten de stichting van een joods ‘nationaal tehuis’ steunden. Veel Joden beschouwden dit document als een bewijs dat een eigen Joodse staat legitiem was en gerealiseerd zou worden.

Het was de Holocaust, de moord op zes miljoen Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog, die de laatste zet gaf aan de realisering van het zionisme. In de jaren daarna groeide de internationale steun voor de oprichting van een Joodse staat. Op 14 mei 1948 riep David Ben-Gurion (1886-1973) de staat Israël uit en werd premier van het land. De dag erop werd Israël aangevallen door diverse Arabische buurlanden, een gebeurtenis die ook wel bekendstaat als de Israëlische Onafhankelijkheidsoorlog of de Arabisch-Israëlische Oorlog (1948-1949).

Staat Israël

Op 11 mei 1949 trad het land Israël toe tot de Verenigde Naties. In hetzelfde jaar werd Chaim Weizmann (1874-1952), die tijdens het uitroepen van de staat Israël in de Verenigde Staten zat en de president Harry S. Truman (1884-1953) wist te bewegen om Israël enkele uren na het uitroepen te erkennen, president van het land Israël.

Hedendaags zionisme

Zionisme is vandaag de dag versplinterd en kent meerdere stromingen. De oorspronkelijke doelstelling – de oprichting van een Joodse staat – werd in 1948 met de stichting van Israël verwezenlijkt. Sindsdien wordt zionisme in algemene zin doorgaans beschouwd als de beweging die het voortbestaan en de versterking van de staat Israël steunt. Binnen het hedendaags zionisme bestaan echter wel grote verschillen en wordt er dus zeer verschillend gedacht over hoe die steun er precies uit moet zien. Zo pleiten religieus-zionistische groepen bijvoorbeeld voor uitbreiding van Israëlische nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever, terwijl seculiere of links-zionistische stromingen daar juist tegen zijn en meer de nadruk leggen op een vreedzame oplossing van het conflict met de Palestijnen.

Gebruik van het woord zionisme of antizionisme ligt vaak gevoelig, mede door de verschillende interpretaties ervan. Waar antizionisme voor sommige groeperingen vooral draait om politieke kritiek op het beleid van de staat Israël, zonder het bestaansrecht van de staat te ontkennen, achten andere bewegingen het bestaan van een Joodse staat in Israël überhaupt onaanvaardbaar.

Het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden nam in 2023 een door de Republikeinen geïnitieerde resolutie aan waarin antizionisme expliciet wordt gekwalificeerd als een vorm van antisemitisme (anti‑Zionism is antisemitism). Hoewel de resolutie brede steun kreeg, ook onder Democraten, klonk er vanuit de samenleving stevige kritiek. Verschillende burgerrechtenorganisaties, academici en joodse groeperingen stelden dat de formulering te kort door de bocht is en het risico met zich meebrengt dat legitieme kritiek op Israël of op het zionisme te makkelijk wordt weggezet als antisemitisch. Daardoor zou de vrijheid van meningsuiting onder druk kunnen komen te staan.

Bronnen