Janus: de god met twee gezichten naar wie januari is vernoemd

De maand januari is vernoemd naar de Romeinse beschermgod Janus. Hij werd beschouwd als de god van het begin en het einde en afgebeeld met twee gezichten die ieder een andere kant opkijken: één naar de toekomst en één naar het verleden.

Janus was de beschermgod van de openbare doorgangen en poorten en werd ook gezien als de god van “alle begin en de overgang van oud naar nieuw”. Bij de Romeinen was januari (Ianuarius) de elfde maand van het jaar. Dat deze maand toch vernoemd werd naar Janus, kwam waarschijnlijk doordat deze elfde maand voor de Romeinen symbool stond voor het begin van een nieuwe periode. Het was de eerste maand na de winterse zonnewende. In 1582, met de overgang naar de gregoriaanse kalender (onze huidige kalender), werd januari de eerste maand van het jaar.

De verering van Janus gaat volgens de Romeinse overleveringen terug tot de vroegste geschiedenis van Rome. Sommige tradities schreven zijn cultus toe aan Romulus, de mythische stichter van de stad. Dat Janus tot de oudste Romeinse godheden werd gerekend, blijkt ook uit andere aanwijzingen. In vroege godenlijsten werd zijn naam bijvoorbeeld vaak als eerste genoemd en hij droeg de bijnaam divom deus, wat iets betekent als ‘god van de goden’. Zijn beeltenis is verder te vinden op enkele van de oudste Romeinse munten. Bij offers en gebeden werd Janus traditioneel als eerste aangeroepen en ontving hij een plengoffer, nog vóór andere goden, ook omdat zonder zijn tussenkomst de poorten van de hemel gesloten zouden blijven.

In de Romeinse mythologie werd Janus ook verbonden aan andere figuren. Volgens sommige overleveringen was hij samen met de nimf Camasene de vader van Tiberinus, de goddelijke personificatie van de rivier de Tiber. Na diens dood zou de rivier Albula naar hem zijn hernoemd.

Forum Romanum

Hoewel Janus een belangrijke god was, is er niet erg veel over de oorspronkelijke cultus van de godheid bekend, mede vanwege het gebrek aan vroege schriftelijke bronnen. Het beroemdste heiligdom voor Janus bevond zich bij het Forum Romanum, aan de Argiletum, een belangrijke verbindingsweg tussen het forum en de woonwijken in het noordoosten van de stad. Dit heiligdom, bekend als de Janus Geminus, bestond uit een doorgang met dubbele deuren. Volgens Romeinse traditie stonden deze open in tijden van oorlog en werden zij gesloten in vredestijd. Het heiligdom zelf was vermoedelijk eenvoudig van opzet, wat erop wijst dat de cultus tot de oudere religieuze tradities van Rome behoorde. In de eerste eeuw na Christus liet keizer Domitianus een heiligdom voor Janus bouwen op het Forum van Nerva.

Niet alleen de maand januari is naar de Romeinse god vernoemd, we danken ook de term januskop aan hem. Deze term wordt onder meer gebruikt voor personen of instellingen die in spreekwoordelijke zin twee gezichten lijken te hebben.

Bronnen