Hoe de Magna Carta (1215) de macht van de koning inperkte

De Magna Carta, ofwel het ‘Grote Charter’, is een van de beroemdste juridische documenten ter wereld. Het handvest werd op 15 juni 1215 ondertekend door de Engelse koning Jan zonder Land bij Runnymede. In het document werden rechten voor Engelse edelen en geestelijken vastgelegd, en ook nieuwe regels voor de rechtspraak opgesteld.

De Magna Carta, een van de bekendste grondwettelijke documenten ter wereld, bevat 63 bepalingen die in 1215 door de Engelse koning Jan zonder Land werden ondertekend, onder druk van opstandige baronnen. Voor het eerst werd de macht van een vorst formeel beperkt. Vooral de geestelijkheid en de adel profiteerden van de afspraken.

Inhoud Magna Carta

In de Magna Carta staat onder meer dat Engelse koningen zich voortaan afzijdig dienen te houden van eenzijdige kerkelijke benoemingen en belastingheffing. Voor belastingen moest hij toestemming vragen aan een raad van edelen, bestaande uit vijfentwintig leenmannen. Deze raad hield toezicht op de naleving van de bepalingen en mocht – indien nodig – de koning tot naleving dwingen, desnoods met geweld. Daarmee ontstond voor het eerst het idee van gecontroleerd en contractueel vorstelijk gezag: ook een koning stond niet boven de wet.

De beroemdste bepaling is artikel 39, waarin het recht op rechtsbescherming en een eerlijk proces wordt vastgelegd:

No free man shall be seized or imprisoned, or stripped of his rights or possessions, or outlawed or exiled, or deprived of his standing in any other way, nor will we proceed with force against him, or send others to do so, except by the lawful judgement of his equals or by the law of the land. To no one will we sell, to no one deny or delay right or justice.

Geen vrij man zal worden gevangengenomen of opgesloten, van zijn rechten of bezittingen worden beroofd, verbannen of vogelvrij verklaard, of op enige andere wijze in zijn positie worden aangetast, noch zullen wij met geweld tegen hem optreden of anderen daartoe aanzetten, behalve op grond van een wettig oordeel door zijn gelijken of volgens het recht van het land. Aan niemand zullen wij recht of gerechtigheid verkopen, ontzeggen of uitstellen.

De uitgangspunten van artikel 39 worden nog altijd beschouwd als de fundamenten van de moderne rechtsstaat. Het beroemde document beïnvloedde later ook andere belangrijke teksten, zoals de Amerikaanse grondwet en de Bill of Rights, een aanvulling daarop waarin onder meer vrijheid van meningsuiting, godsdienst en een eerlijk proces werden vastgelegd.

Het grootste deel van de Magna Carta was overigens vrijwel letterlijk overgenomen uit de eerder door koning Hendrik I (1068-1135) opgestelde Charter of Liberties, dat de Engelse adel burgerlijke vrijheden verleende.

Nietigverklaring door paus en heruitgaven

Dat koning Jan zonder Land de Magna Carta onder druk ondertekende, had alles te maken met het feit dat zijn machtspositie wegens een doorlopend conflict met zijn edelen flink was aangetast. Diezelfde edelen waren onder zijn broer, Richard Leeuwenhart, al machtiger geworden. Richard was vaak op kruistocht of maakte andere buitenlandse reizen, waardoor de edelen meer ruimte kregen om zelf zaken te regelen. Toen Jan als koning krachtig probeerde te regeren en enorme belastingen begon te heffen, stuitte hij op veel verzet. Dat hij militair niet erg succesvol was en Normandië verloor, maakte hem niet populairder. De edelen kwamen zo uiteindelijk in opstand en dwongen Jan eieren voor zijn geld te kiezen en de Magna Carta te ondertekenen.

Jan zonder Land had het document dan wel ondertekend, hij verzette zich er vervolgens hevig tegen. Paus Innocentius III (ca.1160-1216) nam het voor de Engelse koning op en verklaarde de Magna Carta op 24 augustus 1215 nietig. Vervolgens excommuniceerde de paus de rebellen.

Nadat de koning eind 1216 overleed aan dysenterie, kwam diens pas negenjarige zoon Hendrik III aan de macht. In deze jaren werd de Magna Carta verschillende keren herzien. In 1225 kwam een definitieve formulering tot stand.

Bekendheid

Tegenwoordig wordt de Magna Carta beschouwd als een van de bekendste en belangrijkste grondwettelijke documenten uit de geschiedenis. Dat was lange tijd echter wel anders. Niet lang na de afkondiging raakte het document enigszins in de vergetelheid. In Engeland zelf speelde het document lange tijd überhaupt nauwelijks een rol. Dit veranderde begin zeventiende eeuw dankzij Edward Coke (1552-1634), een jurist die het aan de stok kreeg met koning Jacobus I en om die reden werd opgesloten in de Tower of Londen. Tijdens zijn gevangenschap besloot Coke een geschiedenis van het recht te schrijven. Hij haalde de Magna Carta onder het stof vandaan en presenteerde het document als de oude grondwet van Engeland.

Met het historische document in de hand benadrukte Coke vervolgens dat de koning, die zich graag beriep op het goddelijke recht, niet boven de wet stond. Door toedoen van de vervolgde jurist werd het document weer bekend bij het grote publiek.

Magna Carta als duur veilingstuk en werelderfgoed

Via het veilinghuis Sotheby’s in New York kocht een instelling van de Amerikaanse politicus en miljardair Ross Perot (1930) in december 2007 een exemplaar van de Magna Carta uit 1297 voor een bedrag van liefst 21,3 miljoen dollar. Het betrof hier slechts een van de twee versies van de Magna Carta buiten Groot-Brittannië.

Unesco plaatste de Magna Carta in 2009 op de Werelderfgoedlijst voor documenten. Met als argumentatie dat dit manifest uit de Middeleeuwen een “mijlpaal vormde in de geschiedenis van vrijheid en democratie” en mondiale invloed heeft gehad.

Bronnen