Het Muiderslot – Een beroemd Middeleeuws kasteel

Het Muiderslot behoort tot de bekendste kastelen van Nederland. De bij Muiden gelegen waterburcht dateert oorspronkelijk uit de dertiende eeuw en kent een lange geschiedenis. Een beknopte geschiedenis van het Muiderslot.

Floris V - Hendrik van Heessel, vijftiende eeuw (Publiek Domein - wiki)
Floris V – Hendrik van Heessel, vijftiende eeuw (Publiek Domein – wiki)
De geschiedenis van het Muiderslot begint rond 1282. Bekend is dat Floris V, graaf van Zeeland en Holland, het aan de rivier de Vecht gelegen kasteel vanaf dat moment gebruikte om tol te heffen. Het kasteel bevindt zich dan ook op een strategische plek. Via de rivier konden schippers hier namelijk de Zuiderzee bereiken. Met het oog op de tolheffing werd bij het oude Muiderslot vermoedelijk gebruik gemaakt van een ketting die over de rivier werd gelegd. Hiermee voorkwam men dat schippers snel passeerden zonder tol te hebben betaald. Of Floris V het hele kasteel liet bouwen is niet helemaal duidelijk. Het kan ook zijn dat er zich al een bouwwerk bevond dat de graaf vervolgens liet uitbreiden met vier torens. In een recent verschenen rijk geïllustreerde publicatie over het Muiderslot schrijft Yvonne Molenaar over de bouwwerkzaamheden van de graaf:

“Floris V is de eerste die het vierkante kastelentype introduceert in de Lage Landen. Mogelijk heeft hij de kunst afgekeken in Engeland. Het vierkante kasteel zou in Nederland uitgroeien tot het bekendste kasteeltype, met het Muiderslot als oermodel.”

Floris V gebruikte het Muiderslot overigens niet als woonkasteel. De graaf woonde in de Ridderzaal in Den Haag, die hij wat eerder had laten bouwen naar voorbeeld van de Westminster Hall in Londen.

Complot en verwoesting

Floris V werd in 1296 slachtoffer van een complot. De graaf werd door enkele van zijn eigen edelen, waaronder Herman van Woerden en Gijsbrecht van Amstel, tijdens een valkenjacht ontvoerd. Doel was om de graaf uit te leveren aan de Engelse koning Eduard I. Enkele bewoners van het gebied wilden dit echter verijdelen en overvielen de edelen vanuit een hinderlaag, toen die de graaf naar een gereedliggend schip probeerden over te brengen. De edelen waren echter niet van plan de graaf levend over te dragen. Floris V werd met een aanzienlijk aantal messteken om het leven gebracht. Deze gebeurtenis wordt ook wel eens betiteld als de eerste politieke moord van Nederland.

- advertentie -

Floris V werd opgevolgd door zijn minderjarige zoon Jan, die zich op dat moment nog in Engeland bevond. Floris’ politieke vijand Willem Berthout van Mechelen, de toenmalige bisschop van Utrecht, zag hierop zijn kans schoon en liet het kasteel van de nieuwe graaf verwoesten. Op die manier kreeg de bisschop weer de controle over de handel in deze streek. Een groot deel van de stenen van het verwoeste Muiderslot zou in de jaren hierna gebruikt zijn voor de bouw van het inmiddels niet meer bestaande kasteel Vredelant bij Utrecht. Een snelle herbouw van het Muiderslot was daarmee uitgesloten.

Het Muiderslot (CC BY-SA 2.0 - Edi Weissmann - wiki)
Het Muiderslot (CC BY-SA 2.0 – Edi Weissmann – wiki)

Wisselend eigendom

Rond 1370 besloot graaf Albrecht van Beieren het kasteel alsnog te herbouwen. Dit vooral dankzij de strategische ligging ten opzichte van Utrecht en Friesland. Aan de zijde van de Zuiderzee werd het kasteel uitgebreid met een woonvleugel. Enige tijd hierna kwam het graafschap in handen van Jacoba van Beieren. Deze gravin bleef kinderloos en zat dus zonder erfopvolger. In 1433 droeg zij al haar titels over aan de machtige hertog Filips van Bourgondië. Ook het Muiderslot kwam zo in diens bezit. De hertog zelf verbleef aan zijn hof in Dijon. Het Muiderslot werd in zijn naam bewoond door een baljuw, een soort bestuursambtenaar.

Muiderslot op een gravure uit 1649, Joan Blaeu (Publiek Domein - wiki)
Muiderslot op een gravure uit 1649, Joan Blaeu (Publiek Domein – wiki)

In de jaren hierna werd de stad Amsterdam dankzij groeiende handel steeds machtiger. Hertog Filips van Bourgondië had echter weinig aandacht voor de bescherming van zijn belangen in het noorden. Yvonne Molenaar:

“Het machtige Amsterdam wil daarom de verdediging van de stad liever in eigen hand hebben. Dat lukt in 1477. Het stadsbestuur wist het beheer én de bezetting van het Muiderslot naar zich toe te trekken. Het slot werd het kasteel van Amsterdam en beschermde de stad voortaan over land én water.”

P.C. Hooft en het Muiderslot

Pieter Corneliszoon Hooft
Pieter Corneliszoon Hooft
Een van de bekendste voormalige bewoners van het Muiderslot is dichter en toneelschrijver Pieter Corneliszoon Hooft, beter bekend als P.C. Hooft. De schrijver en Amsterdamse burgemeesterszoon werd in 1609 benoemd tot baljuw van Gooiland en drost van Muiden en nam hierna zijn intrek in het Muiderslot, dat op dat moment in vrij slechte staat verkeerde. P.C. Hooft liet het kasteel grondig renoveren en zorgde ervoor dat hij comfortabel kon wonen, naar de standaarden van de Gouden Eeuw. Het Muiderslot werd onder P.C. Hoofd omgevormd tot een soort intellectueel-artistiek centrum. Met name in de zomer ontving de schrijver veel vooraanstaande letterkundigen, wetenschappers en kunstenaars, waaronder Maria Tesselschade Visscher, Constantijn Huygens, Casper Barlaeus, Gerard Vossius, Joost van den Vondel, Hugo de Groot, Laurens Reael en Dirck Sweelinck. In de negentiende eeuw kwam dit gezelschap bekend te staan als de Muiderkring en ontstond een soort Muiderkringmythe.

In de ridderzaal van het Muiderslot werden onder Hooft geregeld theaterstukken opgevoerd, in ieder geval één keer ook in aanwezigheid van prins Maurits. De zaal in het Muiderslot is hiermee de enige nog bewaard gebleven Amsterdamse theaterzaal uit de Gouden Eeuw.

P.C. Hooft woonde in totaal bijna achtendertig jaar op het Muiderslot.

- advertentie -
Werkkamer van P.C.Hooft op het Muiderslot (CC BY-SA 3.0 -  Ilonamay - wiki)
Werkkamer van P.C.Hooft op het Muiderslot (CC BY-SA 3.0 – Ilonamay – wiki)

Franse tijd

Na de dood van Hooft in 1647 raakte het kasteel weer in verval. De baljuws van het Muiderslot verbleven er steeds minder, waardoor achterstallig onderhoud zich opstapelde. Eind achttiende eeuw werd het kasteel ingenomen door opstandige patriotten die het interieur vernielden. Korte tijd later brak de Franse tijd aan en namen Franse soldaten hun intrek in het Muiderslot. Het kasteel werd onder meer gebruikt als munitiedepot. Renovaties werden in deze periode niet uitgevoerd en uiteindelijk verkeerde het Muiderslot in dusdanig slechte staat, dat het niet meer geschikt werd geacht voor bewoning.

Gered van de sloop

Enkele jaren na de val van Napoleon in 1815 waren er zelfs plannen om het zwaar vervallen Muiderslot te slopen. Dit tot woede van met name schrijvers en dichters, waaronder Willem Bilderdijk en Jacob van Lennep, die meenden dat het kasteel bewaard moest blijven, omdat het de woonplaats was geweest van de grote P.C. Hooft, de ‘Hollandse Shakespeare’. Het Muiderslot was volgens de protagonisten een “gedenkstuk van oude Hollandse grootheid en geschiedenis”. Opvallen detail is overigens dat deze beschermers van de erfenis van Hooft wel bereid waren bij een renovatie aanzienlijke delen van het kasteel te slopen, zolang de appartementen van Hoofd maar bewaard en gerenoveerd werden.

De kersverse koning Willem I trok zich de kritiek aan en verijdelde de voorgenomen algehele sloop. Geld om het Muiderslot hierna te renoveren was er echter niet. De regering deed nog een tevergeefse poging om het kasteel te verkopen aan Amsterdam. In de decennia hierna gebeurde er vrij weinig. Alleen de zwakste gedeelten van het kasteel werden onderhouden, maar van echt constructief onderhoud was geen sprake.

Gerrit Berckheyde - Muiderslot (Publiek Domein - wiki)
Gerrit Berckheyde – Muiderslot (Publiek Domein – wiki)

Eind negentiende groeide uiteindelijk het bewustzijn dat men met het Muiderslot een bijzonder monument in handen had. In 1878 werd het kasteel als Rijksmuseum in gebruik genomen. Een ingrijpende renovatie volgde. Belangrijk was vooral de betrokkenheid van architect Pierre Cuypers, onder meer bekend van het Centraal Station en het Rijksmuseum in Amsterdam. Bepaald werd dat de buitenzijde van het Muiderslot een middeleeuwse uitstraling zou krijgen, terwijl het interieur meer de sfeer van de Gouden Eeuw moest uitademen, ter herinnering aan de tijd dat P.C. Hooft het kasteel bewoonde.

Rondom het kasteel verrezen nieuwe kantelen, er werden hogere torenspitsen bebouwd en op de binnenplaats werd een echte waterput aangelegd. De houten slotgracht werd verder vervangen door een steviger stenen exemplaar.

Tegenwoordig is het Muiderslot, nog altijd eigendom van de Staat, in gebruik als museum.

Lees ook: Floris V, een politieke moord uit 1296
…of: Huis Bergh – Een middeleeuws kasteel in ‘s-Heerenberg
Boek: Muiderslot – Het stoerste rijksmuseum van Nederland

Bouwgeschiedenis van het Muiderslot

Bronnen

-https://www.muiderslot.nl/kasteel/historie/
-Muiderslot. Het stoerste rijksmuseum van Nederland – Yvonne Molenaar (Waanders, 2019)
-Erfgoed: de geschiedenis van een begrip – Frans Grijzenhout, p. 154-155 (AUP)

Bekijk ook onze uitgebreide onderwerpenlijst of het personenregister

De klassieke wereld in 52 ontdekkingen - Leonard RutgersDe jodenvervolging in foto'sDe keuze - Leven in vrijheidDe Bourgondiërs - Bart Van LooDe geschiedenis van Nederland in 100 oude kaarten
Gelijk naar geschiedenisboeken over: