Socialistisch realisme (kunststroming)

In de zomer van 2011 werd de Utrechtse postzegelhandelaar Willem van der Bijl nationaal nieuws, omdat hij twee weken vastzat in Noord-Korea op verdenking van staatsgevaarlijke activiteiten. Naast de postzegelhandel legde Van der Bijl ook een enorme kunstverzameling uit het Stalinistische land aan, zo meldde NRC Next eind 2011. Al die werken zijn geschilderd in de stijl van het socialistisch realisme, dat ontstond in de Sovjet-Unie.

Portret van Stalin – Isaak Brodsky, 1937
Sinds de jaren dertig was het socialistisch realisme de enige geoorloofde kunstvorm in de Sovjet-Unie. De term werd waarschijnlijk voor het eerst gebruikt in het tijdschrift Literaturnaya Gazeta (Literair Gazet) in 1932. In het artikel stond beschreven wat van de Sovjet-kunstenaar werd verwacht:

“Het volk vraagt van een kunstenaar eerlijkheid, waarheid en een revolutionair socialistisch realisme in de representatie van de proletarische revolutie.”

In 1934 hield Andrei Zhdanov – een prominent uit de Communistische Partij – een toespraak waarin hij het socialistisch realisme bestempelde als de enige geschikte kunstvorm voor de Sovjet-Unie. Dat jaar wordt dan ook gezien als het moment waarop het socialistisch realisme de enige toegestane vorm van kunst werd.

Communistisch ideaal

Stalin – van 1928 tot zijn dood in 1953 leider van de Sovjet-Unie – had schrijvers eens ‘ingenieurs van de menselijke ziel’ genoemd. Zij konden – en moesten – het volk bewust maken van het communistisch ideaal. Dit gold niet alleen voor schrijvers, maar voor alle kunstenaars. Hoe moest die kunstvorm er dan uitzien? Socialistisch realistische kunst moest ‘realistisch in vorm’ zijn – want dat is begrijpelijk voor alle mensen – en ‘nationalistisch van inhoud’. Daarnaast diende de kunst de paradijselijke toestand te laten zien waartoe het socialisme uiteindelijk zou leiden.

- advertentie -

Alexander Samokhvalov, Female subway-builder with a drill, olieverf-wax op doek, 1937 (Drents Museum)
Alexander Samokhvalov, Female subway-builder with a drill, olieverf-wax op doek, 1937 (Drents Museum)
De schilderijen uit de Sovjet-Unie – en uit het huidige Noord-Korea – tonen dus niet de werkelijkheid, maar het communistische toekomstbeeld. Hardwerkende en lachende mensen, bruisende fabrieken en portretten van de communistische leiders zijn populaire thema’s binnen het socialistisch realisme. Stillevens en landschapsschilderingen staan onder aan het populariteitslijstje, omdat deze te weinig ideologie overbrengen. Het werkelijke Noord-Korea vol armoede en slecht materieel wordt nergens getoond.

Op de vraag van Van der Bijl of de mensen in Noord-Korea niet zien dat de schilderijen ver afstaan van de werkelijkheid, antwoordde een Noord-Koreaanse vriendin:

“Dat zie ik wel, meneer Van der Bijl, maar dit verbeeldt onze toekomst. Iets waaraan we hard moeten werken.”

~ Karlien Metz

Literatuur: A. Bird, A History of Russian Painting (Oxford 1987), M.C. Bown, Art under Stalin (Oxford 1991), M.C. Brown, Socialist realist painting (New Haven 1998).

Interview met Willem van der Bijl

Bekijk ook onze uitgebreide onderwerpenlijst of het personenregister

1001 vrouwen in de 20ste eeuw - Els Kloek Napoleon - De man achter de mythe (Adam Zamoyski) De rechtvaardigen - Hoe een Nederlandse consul duizenden Joden redde (Jan Brokken) Reconquista - Miquel Bulnes Leonardo da Vinci - Sprekende gezichten De bokser - 
Het leven van Max Moszkowicz (Biografie) 80 jaar oorlog - Gijs van der Ham / NTR Het goede leven - Annegreet van Bergen Hitlers Derde Rijk in 100 voorwerpen - Roger Moorhouse De Zonnekoning - Glorie en schaduw van Lodewijk XIV (Johan Op de Beeck)
Gelijk naar geschiedenisboeken over: