De oudste vermelding van Amsterdam dateert van 27 oktober 1275. Graaf Floris V verleende de inwoners van de nederzetting Amestelledamme met het zogeheten Tolprivilege toen een belangrijke gunst.
Graaf Floris V gaf de vroege Amsterdammers tolvrijheid. Mensen die in de buurt van de zogeheten Amsteldam (‘homines manentes apud Amestelledamme’) woonden, kregen het recht op vrije vaart door het graafschap Holland. Handelslieden hoefden hierdoor voortaan geen tol meer te betalen. Amsterdam was op dat moment nog maar een kleine nederzetting die nog maar enkele jaren een haven had. Het gebied rondom viel onder het Sticht Utrecht en werd in naam van de bisschop door de zogenoemde heren van Aemstel bestuurd.
Floris V besloot de inwoners van de nederzetting bij de Amsteldam een privilege te verlenen als compensatie voor schade die grafelijke troepen enige tijd daarvoor aan de nederzetting hadden toegebracht. Dit tijdens de achtervolging van Kennemers, die onder leiding van Gijsbrecht IV van Amstel tegen de graaf in opstand waren gekomen.
Economische impuls
Het Tolprivilege gaf Amsterdam een eerste, belangrijke economische impuls. Kooplieden konden nu bijvoorbeeld hun eigen goederen voordelig vervoeren over de wateren in Holland. Als bewijs dat de handelaren uit Amsterdam kwamen, en dus geen tol hoefden te betalen, kregen ze een afschrift van het Tolprivilege mee. De oorkonde zelf werd later met grote zorg bewaard. Vanaf de vijftiende eeuw werden het Tolprivilege en andere belangrijke documenten opgeborgen in de zogenoemde charterkast: een eikenhouten meubel met ijzerbeslag en vijfenveertig laatjes, afgesloten met drie verschillende sleutels. De kast stond in de IJzeren Kapel van de Oude Kerk, speciaal gebouwd om de stukken te beschermen tegen brand en overstroming. In 1892 verhuisde het archief naar het Stadsarchief, waar het gezegelde document nog altijd wordt bewaard. Vanwege de kwetsbaarheid is het slechts één keer per jaar te zien: op 27 oktober, de dag waarop het privilege werd verleend.
Uiteindelijk zou Amestelledamme uitgroeien tot een van de belangrijkste handelssteden van Europa. Door historici wordt het Tolprivilege ook wel aangemerkt als de geboorteakte van Amsterdam. Feitelijk is dat echter onjuist aangezien er voor het Tolprivilege al mensen in de nederzetting Amestelledamme woonden. Wanneer de nederzetting precies ontstond is echter niet bekend. Hoewel het privilege geen formele stadsrechten inhield, legde het wel de basis voor verdere stedelijke ontwikkeling. Rond 1300 telde de nederzetting vermoedelijk zo’n duizend inwoners. In de zogenoemde keuren – stedelijke verordeningen waarin lokale regels en rechten werden vastgelegd – uit deze tijd werd Amsterdam voor het eerst aangeduid als poirte, wat betekende dat de nederzetting als stad werd beschouwd.
In 2025 is het precies 750 jaar geleden dat het Tolprivilege werd toegekend en staat de stad met allerhande activiteiten stil bij de eigen (ontstaans)geschiedenis.
Vertaling van het Tolprivilege
“Florens, grave van hollant, doen condt ende kenlic alle luden, dat wij onzen luden van Amestelledamme overmids een versettinghe hoirre scade die wij ende onze lude hem ghedaen hebben Soe gheven wij hem tollenvrij te varen mit horen eyghen goeden wair dat zij doir onzen lande varen of keren. In oirconde der wairheyt soe hebben wij dezen brief besegelt mit onzen zegele. Gegeven tot Leyden des sonnen dages voir sinte Symons ende juden dach apostelen int jare ons heren MCC ende LXXV.”
“Floris, graaf van Holland, maakt hierbij aan alle mensen bekend dat wij onze mensen van Amestelledamme, vanwege de schade die wij en onze troepen hun hebben toegebracht, vrijstelling van tol geven. Zij mogen met hun eigen goederen tolvrij door ons land varen of terugkeren. Tot getuigenis hiervan hebben wij dit geschrift van ons zegel voorzien. Gegeven te Leiden op zondag, de dag vóór het feest van de apostelen Simon en Judas, in het jaar des Heren 1275.
Floris V van Holland en Zeeland – ‘Der Keerlen God’
Rotterdam in de prehistorie
Mokum, bijnaam van Amsterdam (én veel andere steden)-https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/canon-amsterdam-0/1275-tolprivilege/
-https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/handel/tolprivilege/
-https://www.parool.nl/nieuws/dit-is-de-geboorteakte-van-de-stad-amestelledamme~b8259c9c/
-https://www.parool.nl/nieuws/amsterdam-wil-750-jarig-bestaan-groots-en-meeslepend-vieren~bde06d25/
-Kroniek van Nederland – Aart Aarsbergen e.a. (p. 160).
Stapelmarkt en stapelplaats
Amsterdamse kinderen naar Veenhuizen
Krans van homo’s niet gewenst tijdens Dodenherdenking