Het Verscholen Dorp in Vierhouten

Onderduikerslocatie voor verzetslieden, Joden en geallieerden

Het Verscholen Dorp in Vierhouten (Gelderland, op de Veluwe) bood tijdens de Tweede Wereldoorlog gedurende anderhalf jaar onderdak aan 80 tot 100 verzetslieden, onderduikers, Joden, geallieerden en zelfs een gedeserteerde Duitse militair. De onderduikerslocatie werd in oktober 1944 door de nazi’s ontdekt, met dodelijke gevolgen. Een korte geschiedenis van Het Verscholen Dorp in Vierhouten.

Het Verscholen Dorp werd ook wel Het Geheime Dorp of ‘Pas Op’-kamp genoemd, naar de Pas Op-weg die vlak bij de onderduikplek lag en zo was genoemd omdat op deze handelsroute vroeger struikrovers actief waren. Het kampement in de bossen bij Vierhouten bestond uit in totaal negen hutten, die deels onder de grond, deels bovengronds lagen. Het kamp heeft bestaan van februari 1943 tot eind oktober 1944 en bood onderdak aan wisselende samenstellingen mensen, variërend van 80 tot 100 personen van uiteenlopende nationaliteiten.

Een van de drie nagebouwde schuilhutten van het verscholen dorp, voor Joodse en andere onderduikers tijdens de Tweede Wereldoorlog (cc0 - Gouwenaar)
Een van de drie nagebouwde schuilhutten van het verscholen dorp, voor Joodse en andere onderduikers tijdens de Tweede Wereldoorlog (cc0 – Gouwenaar)

Momenteel zijn er op locatie nog vier nagebouwde hutten te bekijken, die een indruk geven van hoe de onderduikershollen eruit zagen. Een van de hutten die de Tweede Wereldoorlog ongeschonden doorkwam, was de AM-Hut (Anti-Moffen-Hut, de term ‘moffen’ was een scheldwoord voor de Duitsers). Deze brandde in 1952 af en op de plek van deze hut werd een replica-hut neergezet.

Begin van Het Verscholen Dorp

Het kamp Het Verscholen Dorp werd in het voorjaar van 1943 opgericht in de Soerelse Bossen bij Vierhouten. Het was de verzetsman en advocaat Edouard van Baumhauer (alias ‘De Boem’) die hiertoe het initiatief nam. Hij kwam oorspronkelijk uit Amsterdam, maar was woonachtig in Vierhouten. Via zijn Amsterdamse contacten kreeg deze man veel vragen van het verzet om Joden en verzetslieden onderdak te bieden. Na eerst andere locaties, in onder meer Nunspeet (Stakenberg) en Epe (Groot en Klein Idwo) gebruikt te hebben, besloot hij een onderduikplek te maken in de Soerelse Bossen, nabij de Pas Op-weg in Vierhouten.

- advertentie -

Von Baumhauer kreeg bij de bouw van Het Verscholen Dorp veel hulp van twee andere personen uit de omgeving, ‘Opa Bakker’ (C.D. Bakker) en ‘Tante Cor’ (C.J. Bakker-Van Rheenen). Er werd onder meer een waterpomp aangelegd (op vijftien meter diepte stuitte men op water). Ook regelde Von Baumhauer onder meer kachels, butagasverlichting, kooktoestellen, bedden, boeken, speelgoed, meubilair en kolen. Alles wat nodig was voor een langdurig verblijf.

Een timmerman uit Nunspeet regelde de bouw van de hutten in het voorjaar van 1943. In augustus 1943 was Het Verscholen Dorp in bedrijf.

Interieur van een nagebouwde hut (Publiek Domein - wiki - Karlmarx0)
Interieur van een nagebouwde hut (Publiek Domein – wiki – Karlmarx0)

Het leven in het onderduikershol: fluisteren, lezen en boskolder

Het leven in Het Verscholen Dorp was gebonden aan regels, omdat er altijd het risico op ontdekking bestond. Op de website Go2War2.nl lezen we:

“Overdag mochten de onderduikers naar buiten, maar uitsluitend in hun eigen bosvak [in totaal waren er vier bosvakken, red. EK] en in absolute stilte. Alleen in het donker mochten zij naar een ander bosvak om bij de andere hutten langs te gaan of om water te halen bij de pomp.”

Lopende de dag, die begon met een ontbijt rond acht uur in de ochtend, bracht men de tijd door met lezen, knutselen en spelletjes. Ook voor het jonge kroost werd gezorgd: zij kregen onderwijs van studenten. Men moest de hele dag fluisteren en zat boven op elkaar, wat leidde tot irritaties en spanningen. Sommige bewoners kregen wat wel de ‘boskolder’ werd genoemd: mensen die zenuwachtig werden, hun emoties niet onder controle hadden en angstig, agressief of druk gedrag gingen vertonen.

Toegang tot een van de hutten (CC BY 4.0 - G.Lanting - wiki)
Toegang tot een van de hutten (CC BY 4.0 – G.Lanting – wiki)

Een kampbewoner, mevrouw Vos, die in Het Verscholen Dorp woonde met haar man, vertelde later over de ‘boskolder’ (Visser, Het Verscholen Dorp, 1984, p.50):

“Kolder wil zeggen, dat je het niet meer ziet zitten, onhandelbaar bent, dezelfde omgeving niet meer kunt verdragen. U moet zich dat voorstellen, dag in dag uit te moeten leven in het dichte struikgewas. Niets anders dan dennenbomen, dennennaalden en de boomstammen van de hut. En steeds weer de omgang met dezelfde mensen, kinderen, tieners, tot grijsaards toe. Bovendien hadden we geen enkel vooruitzicht op een betere toekomst. Ze mochten zelf hun eigen vak niet uit, kortom ze moesten vele beproevingen doorstaan. Begrijpelijk, dat een enkeling het te pakken kreeg.”

Koeriers voorzagen het kamp van zaken als water (toen er nog geen pomp was), vlees, brood, margarine, aardappelen, et cetera. Veel werd aangeschaft via gestolen bonkaarten van het verzet.

- advertentie -

In april 1944 werd het Pas Op-kamp in allerijl leeggehaald, omdat er iemand was opgepakt die een filmrolletje met foto’s van het kamp bij zich had. Voor de zekerheid werd het hele kamp ontmenst. Na vier weken wachten leek de kust weer veilig en betrokken onderduikers, Joden en geallieerden het kamp weer.

Monument het Verscholen Dorp (CC BY 4.0 - wiki - G.Lanting)
Monument het Verscholen Dorp (CC BY 4.0 – wiki – G.Lanting)

Het Verscholen Dorp wordt ontdekt

Twee SS’ers die aan het jagen waren ontdekten Het Verscholen Dorp bij toeval, op zondagavond 29 oktober 1944. Zij vingen geluiden op van personen die aan het zagen en houtkappen waren en zagen toen een jongen die het terrein overstak. Ze ondervroegen de jongen en gingen daarna versterkingstroepen halen. De meeste van de in totaal circa 95 bewoners – minstens 83 personen – slaagden erin om weg te komen.

Behalve acht Joden. Zij werden gepakt. Twee Joden werden vrijwel meteen geëxecuteerd. De andere zes Joden doodden de nazi’s op 31 oktober 1944 nabij Het Verscholen Dorp. Het ging om de volgende personen:

  • Johan de Leeuw, 58 jaar, op de vlucht doodgeschoten
  • Louisa Mathilda de Leeuw-Weijl, 50 jaar, doodgeschoten
  • Arend Samuel Meijers, 45 jaar, doodgeschoten
  • Kaatje Gompes-Schoonhoed, 66 jaar, in de nacht voor vóór de executie overleden door insulinegebrek en uitputting
  • Max Gompes, 73 jaar, vermoord met een handgranaat (hij stond toen bij een kuil waar het lichaam van zijn vrouw al in lag)
  • Hartog Speijer, 59 jaar, doodgeschoten
  • John Roedolf Meijer, 6 jaar, doodgeschoten (als laatste van de groep)

~ Enne Koops

Boekentip: De jongen in de schaduw – Janet Wees
Lees ook: Verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog

Video over het Verscholen Dorp

Bronnen

Boek
-Aart Visser, Het Verscholen Dorp. Verzet en onderduikers op de Veluwe (1984, 1e druk).

Internet
-http://www.verscholendorp.eu/nl-nl/
-https://www.omroepgelderland.nl/nieuws/2146404/Raus-du-Jude-raus-de-toevallige-ontdekking-van-het-Verscholen-Dorp
-https://spannendegeschiedenis.nl/liberation-route/vierhouten-verscholen-dorp
-http://www.go2war2.nl/artikel/2858/Verscholen-Dorp-in-Vierhouten.htm

Bekijk ook onze uitgebreide onderwerpenlijst of het personenregister

1001 vrouwen in de 20ste eeuw - Els Kloek Napoleon - De man achter de mythe (Adam Zamoyski) De rechtvaardigen - Hoe een Nederlandse consul duizenden Joden redde (Jan Brokken) Reconquista - Miquel Bulnes Leonardo da Vinci - Sprekende gezichten De bokser - 
Het leven van Max Moszkowicz (Biografie) 80 jaar oorlog - Gijs van der Ham / NTR Het goede leven - Annegreet van Bergen Hitlers Derde Rijk in 100 voorwerpen - Roger Moorhouse De Zonnekoning - Glorie en schaduw van Lodewijk XIV (Johan Op de Beeck)
Gelijk naar geschiedenisboeken over: