Augusto Pinochet: van legerleider tot omstreden dictator

De Chileense generaal Augusto Pinochet (1915-2006) greep in 1973 de macht via een staatsgreep. Tijdens zijn militaire bewind verdwenen duizenden tegenstanders. Hij overleed in 2006 zonder ooit te zijn veroordeeld voor de misdaden die tijdens zijn bewind werden gepleegd.

Augusto José Ramon Pinochet werd in 1915 geboren als zoon van een handelaar. Toen hij op zijn vijftiende van school werd gestuurd, meldde hij zich aan bij het leger. Pas bij de derde sollicitatie werd hij aangenomen. Pinochet studeerde vervolgens af aan de militaire academie en klom snel op binnen het leger. Omdat hij bekend stond om zijn gezagsgetrouwheid en loyaliteit benoemde de Chileens president Salvador Allende hem in 1973 tot opperbevelhebber van het Chileense leger.

Pinochet trouwde in 1943 met Lucía Hiriart Rodríguez, de dochter van een voormalig lid van het Chileense parlement. Samen kregen ze twee zoons en drie dochters.

Staatsgreep 1973

Chili zat begin jaren zeventig midden in een zware economische, sociale en politieke crisis. Het land werd platgelegd door stakingen en er dreigde een burgeroorlog. De Verenigde Staten waren bovendien bang dat de socialistische Allende het gevreesde communisme naar Zuid-Amerika zou brengen. De CIA steunde daarom een staatsgreep van het Chileense leger, nog geen maand na Pinochets benoeming tot opperbevelhebber van het leger.

Pinochet beweerde later dat hij de coup leidde, maar volgens andere militairen sloot hij zich pas enkele dagen voor de staatsgreep bij hen aan. President Allende kwam bij de gewelddadige staatsgreep om het leven. Volgens sommige politicologen was het geweld onvermijdelijk, juist omdat Chili een relatief stabiele democratie was, die niet zonder slag of stoot ten val kon worden gebracht.

Aanvankelijk werd de macht overgenomen door de militaire junta bestaande uit Pinochet (leger), José Toribio Merino (marine), Gustavo Leigh (luchtmacht) en César Mendoza (politie), maar Pinochet trok al snel alle macht naar zich toe en benoemde zichzelf in 1974 tot president.

Bewind van Augusto Pinochet

Vrijwel direct na de coup werd een grote groep linkse oppositieleden en hun aanhangers opgepakt. Een legereenheid die bekend stond als de ‘Karavaan des doods’ trok door Chili en martelde en vermoordde zo’n vijfenzeventig aanhangers van Allende. In totaal werden tijdens Pinochets bewind ongeveer drieduizend mensen vermoord, 130.000 opgepakt en tienduizenden gemarteld. Het beruchtste martelcentrum in Santiago was Villa Grimaldi waarin de Chileense geheime dienst (DINA) duizenden gevangenen vasthield en martelde. Eén van die gevangenen was overigens Michelle Bachelet, die in 2006 werd gekozen tot president van Chili.

Een grote groep politieke vluchtelingen zocht een toevluchtsoord in Argentinië. Rechtse dictators in Latijns-Amerika hadden echter een pact gesloten om de linkse oppositie uit te schakelen: Operatie Condor. Ook in Argentinië, een van de deelnemende landen, werden veel Chileense vluchtelingen daarom alsnog vervolgd.

In 1980 streefde Augusto Pinochet naar een grondwetswijziging die hem meer bevoegdheden zou geven. Als president zou hij daarmee meer macht krijgen en de ambtstermijn werd verlengd tot acht jaar. Na die termijn zou de bevolking via een nieuw referendum mogen bepalen of een president kon aanblijven. Pinochet schreef een referendum uit over de nieuwe grondwet, die volgens de officiële uitslag door bijna zeventig procent van de stemmers werd goedgekeurd. Vermoed wordt echter dat er bij dit referendum is gefraudeerd.

Economische wederopstanding

In tegenstelling tot zijn socialistische voorganger Allende gooide Pinochet de Chileense economie open. Onder invloed van de zogenoemde Chicago Boys – een groep in de VS opgeleide Chileense economen – werd Chili een proeftuin van het neoliberale marktdenken. Bedrijven floreerden, maar sociale voorzieningen werden uitgekleed. Zo kwam er weliswaar een ziektekostenverzekering, maar die bood nauwelijks dekking, en werknemersrechten werden sterk beknot. De economische groei kwam vooral het bedrijfsleven ten goede, terwijl veel Chilenen moesten rondkomen van lage lonen. Het beloofde ‘trickle-down effect’ – het idee dat economische groei vanzelf zou doordruppelen naar andere lagen van de bevolking – bleef voor velen uit.

Ondanks dat in Chili talloze criticasters van het bewind ‘verdwenen’, bleven de banden tussen Pinochet en het buitenland betrekkelijk goed. Chili ontwikkelde zich tot een trouwe bondgenoot van de Verenigde Staten en ook de banden met andere landen in Zuid-Amerika bleven goed. Tot het uitbreken van de Falklandoorlog in 1982. Bij deze oorlog tussen Argentinië en het Verenigd Koninkrijk over de Falklandeilanden, steunde Chili het Verenigd Koninkrijk actief. Dit tot ongenoegen van Argentinië en andere Zuid-Amerikaanse landen.

Terwijl Pinochets leger met harde hand de strijd aanging met guerrillatroepen die opdoken in de bergen, bevorderde de president zichzelf tot de hoogste militaire rang: kapitein-generaal. Omdat door de economische groei het verschil tussen arm en rijk ook groter werd, organiseerden oppositieleden en vakbonden vanaf 1983 steeds meer demonstraties en stakingen tegen het Pinochet-regime. Deze ‘opstanden’ werden met harde hand neergeslagen.

In 1986 overleefde Pinochet een moordaanslag, waarbij vijf van zijn lijfwachten omkwamen.

Terugtrekking

Eind jaren tachtig organiseerde Augusto Pinochet onder grote internationale druk een referendum, waarin de Chileense bevolking koos voor een terugkeer naar de democratie. Pinochet trad daarom in 1990 af. Wel zorgde hij ervoor dat hij en zijn militaire officieren voor de rest van hun leven immuniteit genoten en niet strafrechtelijk vervolgd konden worden. Ook bleef hij tot 1998 opperbevelhebber van het leger, zodat hij nog lange tijd grote politieke invloed had in Chili.

Na zijn aftreden kwamen verschillende financiële malversaties aan het licht. Zo bleek Pinochet onder valse namen tientallen geheime bankrekeningen te hebben geopend, onder meer bij de Riggs Bank in Washington. Daarop stond meer dan 27 miljoen dollar. Volgens latere onderzoeken was een deel van het geld afkomstig uit corruptie. Een Chileense rechtbank bepaalde later dat het vermogen moest worden teruggevorderd. Pinochet zelf werd hier nooit persoonlijk voor veroordeeld.

Vervolging

Toen Pinochet in 1998 Londen bezocht, werd hij wel onder huisarrest geplaatst, omdat er een internationaal arrestatiebevel was uitgevaardigd door een Spaanse rechter. Na zestien maanden besloot Groot-Brittannië hem echter niet uit te leveren aan Spanje, omdat hij te ziek zou zijn. Pinochet vertrok daarop weer naar Chili. De druk om hem ter verantwoording te roepen voor zijn daden werd wel steeds groter en ook in Chili zelf werden verschillende rechtszaken aangespannen, waardoor Pinochet minder bewegingsvrijheid kreeg. In 2004 kreeg hij een beroerte. Volgens zijn aanhangers was hij toen sowieso te ziek om nog voor het gerecht te kunnen verschijnen. Toen in 2006 Pinochets immuniteit werd opgeheven, waardoor hij alsnog berecht zou kunnen worden voor zijn misdaden, was het te laat. Op 10 december 2006 overleed hij na een hartaanval.

Vanwege zijn omstreden rol in Chili kreeg Pinochet geen staatsbegrafenis. Wel werd hij met militaire eer begraven.

Redder of wrede dictator?

Ondanks de onderdrukking van grote groepen mensen tijdens zijn bewind, is Pinochet onder sommige Chilenen nog altijd populair. Zelfs zijn politieke tegenstanders hebben respect voor het feit dat Pinochet Chili tot een van de welvarendste en economisch sterkste landen van Zuid-Amerika maakte. Hoewel hij de meest stabiele democratie van Zuid-Amerika om zeep hielp, stelde hij uit eigen beweging in 1990 de democratie weer in. Hij is echter vooral de Chileense geschiedenisboeken ingegaan als de man onder wiens bewind duizenden mensen werden vermoord en gemarteld. Hoewel hij daar officieel nooit spijt voor betuigde, had hij volgens zijn dochter wel spijt van de ‘excessen’ die volgens hem met name plaatsvonden aan het begin van zijn bewind. Volgens Pinochet was dat echter nodig om van Chili een welvarend land te maken. Dat laatste is in ieder geval gelukt.