Overleven bij de nonnen

Stil in mij – Daniëlle Hermans en Esther Verhoef
3 minuten leestijd
Kinderhuis Rustoord in Oisterwijk in de jaren vijftig
Kinderhuis Rustoord in Oisterwijk in de jaren vijftig - Herkomst onbekend

Van 2010 tot 2011 onderzocht een commissie onder leiding van Wim Deetman het seksueel misbruik van minderjarigen in de Rooms-Katholieke Kerk. In 2013 verscheen een tweede rapport. De verhalen die in de Nederlandse media verschenen waren voor velen herkenbaar, zo ook voor schrijvers Esther Verhoef en Daniëlle Hermans. Zij vonden dat het tweede onderzoeksrapport te weinig aandacht kreeg in de media en besloten daarop zelf op onderzoek uit te gaan.

In plaats van een gedetailleerd en omvangrijk onderzoek (de beide rapporten van de commissie-Deetman omvatten al meer dan 1700 pagina’s tekst) kozen ze voor een andere benadering. Via vrouwenorganisaties sprak Daniëlle Hermans tientallen vrouwen, waarna Esther Verhoef de interviews uitwerkte tot persoonlijk portretten. Het leidde tot een boek vol schrijnende verhalen, waarin nadere analyse op een korte inleiding na ontbreekt. Nu, in 2023, is het boek door uitgeverij Prometheus opnieuw uitgegeven.

Schrijnende geschiedenis

Voor de meest futiele overtredingen kregen jonge meisjes harde straffen, zoals opsluiting of slaag.

Het boek bevat portretten van tweeëntwintig vrouwen die hun verhaal doen over hun jeugdervaringen in katholieke instellingen. Allen hebben zij voor korte of langere tijd gewoond of onderwijs gekregen in een instelling, die meestal werd gerund door katholieke nonnen. Hun verhalen zijn slechts het topje van de ijsberg. De inleiding van het boek vermeld dat er in Nederland anno 2014 tussen de tien- en veertigduizend vrouwen wonen met een vergelijkbaar verhaal. Rode draad in de verhalen zijn gevoelens van verlatenheid (waarom hebben mijn ouders mij hier gebracht?) en angst en onzekerheid (wat gaat er met mij gebeuren? Hoelang blijf ik hier?).

Sommigen vertellen over hun voortdurende angst: ze wisten nooit wanneer een bepaalde zuster wel of niet tevreden was over het afgeleverde werk, over hun kleding of houding. Voor de meest futiele overtredingen kregen jonge meisjes harde straffen, zoals opsluiting of slaag. Het leven in de meeste instellingen was strikt gereguleerd: meisjes werden gedwongen op een bepaalde manier te slapen (altijd op de rechterzij, met de handen boven de dekens). Alles wat met seksualiteit te maken had werd als onzedelijk bestempeld, ook volkomen normaal seksueel gedrag, vertelt een van de vrouwen. Niet weinig verhalen in Stil in mij gaan over seksueel misbruik: nonnen die zich op allerlei manier vergrijpen aan jonge meisjes.

Fietje

Neem nu het verhaal van Fietje, die vanaf 1964 tot 1970 in Rustoord te Oisterwijk woonde. Thuis was haar situatie uiterst instabiel, een week na haar geboorte vertrok Fietjes moeder naar een andere man op wie ze al jaren verliefd was. Fietje werd ondergebracht in Rustoord. Sommige herinneringen van haar zijn mooi, zoals de mooie grote tuin met grote bomen en een kapelletje geflankeerd door een dierenren. Maar angst is wat overheerst in haar herinnering. Sommige zusters knepen de kleine kinderen, op de meest intieme plekken. Fietje verstijfde, maar viel helemaal stil. Tegen Daniëlle Hermans vertelde ze dat ze nooit schreeuwde of huilde, hoeveel pijn ze ook leed. Tijdens het eten was er altijd spanning; alles moest worden opgegeten.

“Ik heb gezien dat kinderen zo tot bloedens gedwongen werden hun eten op te eten, zo hardhandig ging dat.”

Zelfs uitgekotst eten moest weer worden opgegeten. ’s Nachts controleerden de nonnen onverwacht of de kinderen niet in bed hadden geplast, wat voor veel spanning zorgde. En zo gaat het verhaal van Fietje nog even door. Op zolder en in de kelder gebeurden dingen, die Fietje ook jaren na dato niet vertelt. Haar vader wist helemaal van niets, die werkte zes dagen per week. Op zondag was hij in Rustoord, maar hij was ondanks zijn aanwezigheid niet op de hoogte van de misstanden in de instelling.

Heruitgave

De verhalen als die van Fietje stralen diep verdriet uit. Verdriet over gebeurtenissen in de jeugdjaren, die het hele leven van deze vrouwen hebben gestempeld. Met dit boek geven Daniëlle Hermans en Esther Verhoef deze vrouwen een stem, een gezicht. En daarmee doen ze hen recht, hoe klein en beperkt dat ook is tegenover het leed dat hen is aangedaan.

Stil in mij. Overleven bij de nonnen
Stil in mij. Overleven bij de nonnen
De eerste uitgave van dit boek was in 2014, vlak na verschijning van de rapporten-Deetman. Het doet op het eerste oog wat vreemd aan dat het nu, negen jaar later, opnieuw wordt uitgegeven bij een andere uitgeverij. Natuurlijk, door de recente metoo-discussies staat het thema seksueel misbruik weer volop op de maatschappelijke agenda. Het is belangrijk om in dat kader ook de verhalen uit het verleden, van vrouwen die nog steeds in leven kunnen zijn, te laten horen. Toch is het een gemiste kans dat er bij de herdruk geen aandacht is besteed aan de periode tussen 2014 en het heden. In die tijd is er allerlei (nieuw) onderzoek gedaan, zowel in Nederland als wereldwijd, rond het thema seksueel misbruik in de kerk. Jammer dat niet de moeite is genomen om daarover een aanvullend hoofdstuk te schrijven. Dat had het boek zeker verrijkt.

~ Koos-jan de Jager

Boek: Stil in mij. Overleven bij de nonnen

Koos-jan de Jager MA is als promovendus verbonden aan de Vrije Universiteit Amsterdam, waar hij werkt aan een proefschrift over de rol van religie in de Indonesische oorlog, 1945-1950.