Anton Mussert (1894-1946) – Leider van de NSB

Nederlander die bekend werd als leider van de Nationaal Socialistische Beweging (NSB). Na de oorlog werd Anton Mussert wegens landverraad ter dood veroordeeld en geëxecuteerd.

Anton Mussert
Anton Mussert
Anton Adriaan Mussert wordt in 1894 in Werkendam geboren als het vierde kind van een onderwijzer. Mussert wordt christelijk opgevoed en gereformeerd gedoopt.

Na de lagere school volgt Mussert een opleiding aan de Rijks-HBS in Gorinchem. In 1912 ontvangt hij hier zijn diploma. Mussert wil hierna graag beroepsofficier worden, maar dat lukt niet. Anton Mussert wordt afgewezen, omdat hij niet lang genoeg is. Mussert besluit hierna weg- en waterbouwkunde te gaan studeren aan de Technische Hogeschool in Delft. In 1918 slaagt hij hier cum laude voor het examen civiel ingenieur.

Als de Eerste Wereldoorlog uitbreekt, meldt Mussert zich als vrijwilliger aan. Een grote carrière maakt hij in het leger echter niet. Hij schopt het niet verder dan korporaal bij de vesting-artillerie. Als Mussert last krijgt van een nierziekte wordt hij tot overmaat van ramp afgekeurd. Mussert is dan twintig en wordt thuis verzorgde door een zus van zijn moeder. Hoewel deze vrouw, Maria Witlam, achttien jaar ouder is, trouwt Mussert in 1917 met haar. Aangezien dit een zeer ongebruikelijke situatie was, moest de regering (en dat deed die) hiervoor eerst dispensatie verlenen.

- advertentie -

Mussert werkt enige tijd bij Rijkswaterstaat en gaat in 1920 als ingenieur aan de slag bij de Provinciale Waterstaat van Utrecht.

Musserts lidmaatschapskaart (1934) van de NSB
Musserts lidmaatschapskaart (1934) van de NSB

Politiek

Anton Mussert wordt in 1925 voor het eerst politiek actief. Nederland heeft dan net met België een overeenkomst gesloten die onder meer regelt dat Antwerpen via een kanaal met de Rijn kan worden verbonden. Mussert snapt niet waarom Nederland dit doet en windt zich op over het feit dat de haven van Rotterdam er hierdoor een grotere concurrent bij krijgt.

Vlag van de NSB
Vlag van de NSB
Mussert richt daarom een Nationaal Comité op. Hoewel de Tweede Kamer het zogenaamde Belgisch Verdrag goedkeurt, verwerpt de Eerste Kamer het in 1927. Dit mede door de actie die Mussert met ‘zijn’ comité heeft gevoerd. Naar aanleiding van deze kwestie treedt minister van Buitenlandse Zaken, jonkheer Herman van Karnebeek, af. Mussert wordt na deze zaak benoemd tot hoofdingenieur bij de Provinciale Waterstaat.

NSB

Hoewel Mussert aanvankelijk helemaal niet opnieuw politiek actief wil zijn, richt hij in 1931 de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) op. Volgens Mussert moet Nederland nationalistischer worden. Daarnaast heeft Mussert een grote afkeer tegen allerlei bureaucratische processen die de uitvoer van plannen vertragen of zelfs blokkeren.

Verkiezingspamflet van de NSB
Verkiezingspamflet van de NSB
Aanvankelijk is de NSB geen voorstander van de Duitse rassenleer en ook niet blij met het antisemitisme. Heel massaal lopen de Nederlanders niet weg met de NSB, maar de verkiezingen verlopen in 1935 toch opvallend. De NSB doet dan voor het eerst mee aan de verkiezingen voor de Provinciale Staten en krijgt 8 procent van alle stemmen.

De nationaal socialisten zijn nu in een klap de op vier na sterkste partij van Nederland. Rond deze tijd beginnen tal van maatschappelijke organisaties te waarschuwen voor het ‘gevaar van het nationaal socialisme’. Al deze waarschuwingen hebben enig effect. Tijdens de verkiezingen voor de Staten Generaal in 1937, de laatste verkiezing voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, verliest de NSB de helft van haar aanhang. Mussert was overigens geen uitgesproken antisemiet. In de beginjaren van de NSB waren er zelfs joden lid van de NSB.

‘Handen over elkaar’

Vlak voordat Hitler opdracht geeft Nederland binnen te vallen, sluit de Nederlandse regering enkele NSB’ers op. Onder hen ook Meinoud Rost van Tonningen (één van de meest fanatieke NSB’ers). Mussert zelf laat zijn ware gezicht zijn door kort voor de inval te zeggen dat de NSB’ers die in het leger zitten de Duitsers met de armen over elkaar rustig moeten afwachten.

Anton Mussert tijdens de Tweede Wereldoorlog

'Handen over elkaar'
‘Handen over elkaar’
Als in Nederland de oorlog uitbreekt duikt Mussert onder. Na enkele dagen moet Nederland echter capituleren en verschijnt Mussert weer. Hij presenteert zich vervolgens als dé vertegenwoordiger van het Nederlandse volk. Wat hem betreft moet Nederland een Groot Nederland worden binnen het Duitse Rijk. Vlaanderen, Frans Vlaanderen en Wallonië moeten daarvan deel uitmaken.

Heel serieus neemt de Duitse bezetter Anton Mussert en zijn plannen niet, maar hij mag in 1941 wel de zogenaamde eed van trouw aan Hitler zweren. In 1942 wordt hij ten slotte door de Duitsers erkend als leider van het Nederlandse volk.

Mussert brengt een bezoek aan Hitler
Mussert brengt een bezoek aan Hitler
Hoewel Mussert in Nederland graag een grote rol wil spelen – zo is hij bijvoorbeeld een groot bewonderaar van de Italiaan Benito Mussolini – lukt hem dit niet. De Duitsers zien Mussert wel als leider van het Nederlandse volk, maar hij mag niet veel meer dan mensen leveren voor bestuurs- en politiefuncties en in het openbaar de ‘Duitse zaak’ verdedigen. Echte invloed heeft Mussert niet.

Anton Mussert komt geregeld in botsing met Meinoud Rost van Tonningen die, anders dan Mussert, vindt dat Nederland moet worden opgenomen in een Groot-Germaans Rijk. Mussert wil juist dat Nederland een Groot Nederland wordt binnen het Duitse Rijk.

Plan Frederiks

Villa Bouchina
Villa Bouchina
In 1942 verleent Mussert zijn medewerking aan het zogenaamde Plan Frederiks. Bepaald wordt dat een groep Joden gespaard moet worden. Deze joden die, volgens de NSB’er en enkele andere medewerkers van het plan, van maatschappelijk belang zijn worden ondergebracht in Villa Bouchina in Doetinchem, een voormalige pastorie.

Mussert maakt een lijst van 64 joden, waaronder kunstenaars en oorlogsveteranen, die in aanmerking komen voor een plek in de villa. Deelname aan het plan is echter vrijwillig en slechts negen joden besluiten naar Doetinchem af te reizen. De bescherming die geboden wordt is maar van korte duur. In 1943 worden de bewoners van Villa Bouchina alsnog op transport gesteld naar het Tsjechische concentratiekamp Theresienstadt.

Lidmaatschapskaart van de NSB
Lidmaatschapskaart van de NSB
Kort nadat Nederland in 1945 bevrijd is, wordt Anton Mussert gearresteerd. Dit op 7 mei 1945 in Den Haag. Musserts broer Jo verloor al op 14 mei 1940, kort na het uitbreken van de oorlog, het leven. Jo Mussert was luitenant-kolonel in het leger, maar twee Nederlandse officieren vermoedden dat hij een verrader was en arresteerden hem. Kort hierna werd Jo Mussert doodgeschoten. Omdat nooit duidelijk is geworden of Jo Mussert inderdaad een verrader was, werd hij na de oorlog postuum in ere hersteld.

Anton Mussert na de Tweede Wereldoorlog

Na de capitulatie van Duitsland duurt het slechts een dag voor Anton Mussert wordt gearresteerd. De leider van de NSB wordt op 7 mei 1945 in Den Haag in de boeien geslagen. Om hen die tijdens de oorlog hadden ‘geheuld met de vijand’ te berechten wordt de zogenaamde bijzondere rechtspleging ingesteld. Mussert verschijnt op 27 en 28 november voor het gerecht en wordt vanwege zijn ‘hulp aan de vijand’ en ‘pogingen Nederland oner vreemde heerschappij te brengen’ ter dood veroordeeld. Precies een jaar na zijn arrestatie wordt het vonnis (7 mei 1946) voltrokken. Anton Mussert wordt op de Waalsdorpervlakte gefusilleerd.

Lees ook: De executie van Anton Mussert (7 mei 1946)

Mussert wordt gearresteerd
Mussert wordt gearresteerd
Opvallend detail is dat de jurist Mr. J. Zaaijer de doodstraf eiste tegen de NSB-leider. Eerder richtte Anton Mussert onder meer samen met deze jurist het Nationaal Comité op dat zich succesvol verzette tegen de invoering van het Belgisch Verdrag.

Wim Schermerhorn
Wim Schermerhorn
Acht dagen voor zijn ter dood veroordeling (20 november 1945) schrijft de oud NSB-leider vanuit de Scheveningse gevangenis een brief aan minister-president Wim Schermerhorn. Hij vertelt de eerste na-oorlogse minster-president van Nederland dat hij een grote uitvinding heeft gedaan en die graag met de Amerikaanse president Harry Truman wil delen. Mussert was tijdens zijn studietijd bevriend geweest met Wim Schermerhorn en hoopt dat deze hem kan helpen in contact te komen met Truman. Schermerhorn gaat er echter niet op in.

Maarten van Rossem over Anton Mussert:

In 1941 brengt Mussert (links in het zwart) samen met Heinrich Himmler een bezoek aan Dachau.
In 1941 brengt Mussert (links in het zwart) samen met Heinrich Himmler een bezoek aan Dachau.
Hakenkruis - swastika
Veel mensen die een swastika (hakenkruis) zien, denken direct aan de Tweede…
Meinoud Rost van Tonningen
Meinoud Rost van Tonningen was een bekend lid van de Nationaal-Socialistische Beweging…

Dit atikel is afkomstig van online geschiedenismagazine www.historiek.net

Ook adverteren op Historiek?
Goede keus! Klik hier