Week van de koloniale geschiedenis
Dark
Light

Klein warkruid – Een soort bloeddorstige spaghetti

Flora Batava 1800-1934 – De wilde planten van Nederland
2 minuten leestijd
Fragment van de tekening van de Cuscuta epithymum uit de originele Flora Batava
Fragment van de tekening van de Cuscuta epithymum uit de originele Flora Batava
Flora Batava 1800-1934
Flora Batava 1800-1934
Toen uitgever Jan Christiaan Sepp in 1800 van start ging met een geïllustreerd overzichtswerk van alle Nederlandse planten, kon hij nooit vermoeden dat het laatste deel pas in 1934 zou verschijnen. Dat resulteerde in de tot dan toe meest complete inventaris van de wilde flora van het land. Een verzamelwerk dat de grote veranderingen in het Nederlandse landschap, de wetenschap en de waardering van de nationale natuur illustreert. Bij uitgeverij Lannoo is een heruitgave van de Flora Batava verschenen met een bundeling van alle 2240 platen met daarop meer dan 2630 naar het leven geschilderde planten, paddenstoelen, korstmossen en wieren. De oorspronkelijke tekst wordt hierin uitgelicht en voorzien van een nieuw verhaal, geschreven door een netwerk aan hedendaagse kenners en bewonderaars van planten. Op Historiek plaatsen we een hoofdstuk uit het boek, over Kleine Warkruid, een soort bloeddorstige spaghetti.


Klein warkruid – Cuscuta epithymum

(VIII, 583 – 1844)

Moeten planten per se mooi zijn? Soms lijkt het er wel op. Voldoet iets niet aan ons schoonheidsideaal, dan wordt er al snel denigrerend over gepraat. Met een beetje pech krijgt een soort zelfs het stempel onkruid. Maar er zijn ook planten die bijna hun best lijken te doen om uit de smaak te vallen. Met enig geluk vind je een dergelijke plant op heidevelden en in de duinen. Stel je voor: een kluwen rood aangelopen naaigaren die een beetje rommelig over andere planten heen gedrapeerd ligt. Alsof een kabouter boos een pan met mini-spaghettislierten tussen de planten heeft leeggekieperd. Met enige fantasie zijn zelfs de gehaktballetjes in tomatensaus aanwezig, in de vorm van clusters met kleine roze bloemetjes. Ik heb het hier over warkruid. Al kun je nauwelijks spreken van een kruid. Het heeft geen wortels, geen bladeren, niet eens bladgroen. Een vreemd schouwspel dat weinigen kan bekoren. En juist het ontbreken van deze plantenorganen wijst op een gruwelijk geheim.

Originele tekst uit de Flora Batavia
Originele tekst uit de Flora Batavia

Bij het ontkiemen van het zaad neemt warkruid eenmalig zelf wat water op. Dat vocht, in combinatie met de bouwstoffen in het zaadje, geeft het draadachtige kiemplantje voldoende energie om op zoek te gaan naar voedsel. Al draaiend ‘snuffelt’ het aan de omringende plantjes, zoekend naar de stengel van een bevallige gastheer. Eenmaal gevonden wordt deze strak omwikkeld. Buiten het zicht boort het kiemplantje gaatjes in de argeloze gastheer en begint met het onttrekken van water en voedingstoffen. Warkruid is dus een parasiet. Zodra er toegang is tot water en voeding, gaan alle remmen los. De plant vertakt, en verveelvoudigt haar trefkans op nieuwe geschikte gastheren, totdat de bloeiperiode aanbreekt. De woekergroei neemt af omdat de plant haar gestolen energie gaat steken in het nageslacht, via de vorming van bloemen en zaden. Deze zaden vallen op de grond en overwinteren om volgend voorjaar zelf een fijn gesponnen web tentakels uit te werpen.

Tekening uit de originele Flora Batava
Tekening van de Cuscuta epithymum uit de originele Flora Batava
Klein warkruid is de kleinste van de vijf nu nog in ons land voorkomende warkruiden. Stuk voor stuk parasieten. In de Flora Batava wordt gesproken over drie inheemse soorten: het hier genoemde klein warkruid, en daarnaast ook groot warkruid en vlaswarkruid. Deze laatste soort is, zoals de naam al aangeeft, een nogal kieskeurige soort en parasiteert alleen op vlas. Met het verdwijnen van de vlasteelt uit Nederland, in de eerste helft van de twintigste eeuw, verdween ook dit plantje uit ons land. Jan Kops was er waarschijnlijk niet rouwig om geweest, want hij bestempelt deze als ‘eene woekerplant en allerschadelijkst onkruid’.

Via de rivieren is hopwarkruid ons land binnengekomen. Deze soort groeit, evenals groot warkruid, regelmatig op brandnetel, maar is veel groter en ook minder kieskeurig. In de loop van de zomer kan het een breed scala aan struiken bedekken. Ten slotte zijn er later nog twee Amerikaanse soorten in ons land ingeburgerd, te weten veldwarkruid en oeverwarkruid.

De meesten zullen warkruiden aanzien voor wanstaltige onkruiden. Maar als je kennisneemt van hun bizarre leefgewoontes, krijg je misschien oog voor hun unieke, macabere schoonheid. Ik verheug me in ieder geval steeds weer op het zien van dit spaghettimonster.

~ Rogier van Vugt

Boek: Flora Batava 1800-1934 – De wilde planten van Nederland

Video: KB-conservator Esther van Gelder vertelt over de geschiedenis van de Flora Batava

Rogier van Vugt (1983) is hoofd horticultuur bij de Hortus botanicus Leiden. Ook is hij werkzaam als presentator voor de serie Alles wat bloeit en schrijft hij columns voor het tijdschrift Gardener’s World Magazine

Gratis nieuwsbrief

Meld u aan voor onze wekelijkse nieuwsbrief (48.314 actieve abonnees)

"Ruim 48.000 geschiedenisliefhebbers ontvangen wekelijks onze gratis nieuwsbrief."

Meld u ook aan