Dark
Light

De CPN in de Koude Oorlog (serie)

Embleem gebruikt door de CPN tussen 1947 en 1949Vandaag start op Historiek een serie artikelen over de Communistische Partij van Nederland (CPN) tijdens de Koude Oorlog.

De Koude Oorlog was de periode van gewapende vrede (in Europa) en soms oorlog (buiten Europa) tussen circa 1945 en 1991. Twee blokken stonden tegenover elkaar. Het westerse, kapitalistische en democratisch geregeerde blok, geleid door de Verenigde Staten (VS), aan de ene kant. En aan de andere kant het communistische en dictatoriaal geregeerde Oostblok, geleid door de Sovjet-Unie.

Na de overwinning op Hitler-Duitsland in mei 1945 en op Japan in augustus 1945 groeiden de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie, de geallieerde overwinnaars, geleidelijk uit elkaar. Het wantrouwen tussen beide landen kreeg steeds meer de overhand. In de loop van 1947 was de breuk tussen de voormalige bondgenoten volledig: de Koude Oorlog was begonnen.

De westerse landen, de VS en de landen van West-Europa, waaronder Nederland, sloten zich steeds nauwer aaneen om de agressie vanuit de Sovjet-Unie, zoals zij die zagen, te weerstaan. En zij keerden zich tegen de communistische partijen in eigen land die zij beschouwden als een vooruitgeschoven post van de vijand, als een 'vijfde colonne'.

CPN

Dat was ook het geval in Nederland. Daar kwam de CPN na 1945 steeds meer in een isolement terecht. Zeker tussen 1948 en het begin van de jaren zestig werd de CPN scherp bestreden. Aan de andere kant isoleerde de CPN ook zichzelf, door bijvoorbeeld alles wat de Sovjet-Unie deed kritiekloos toe te juichen. De partij keerde zich steeds meer af van de rest van de Nederlandse samenleving. Aan de hand van een aantal gebeurtenissen in de Koude Oorlog zal ik laten zien dat er sprake was van een wisselwerking: de CPN werd geïsoleerd én isoleerde zichzelf. Pas in de loop van de jaren zestig kwamen er barstjes in dat isolement. Dat kwam door de dooi in de Koude Oorlog, waardoor de bestrijding van de CPN minder scherp werd, en doordat die partij voorzichtig weer toenadering zocht tot de rest van de samenleving.

In het eerste artikel van de serie geef ik een schets van de hoofdlijnen van de geschiedenis van de CPN.

~ Jan de Vetten
16 juni 2019

Gepubliceerde artikelen:

  1. Communistische Partij van Nederland (CPN) – Een korte geschiedenis
  2. De CPN en de machtsovername in Tsjechoslowakije (1948)
  3. De CPN en de Watersnoodramp van 1953
  4. De CPN en het overlijden van Stalin (5 maart 1953)
  5. De CPN en de affaire-Ben Polak (1953)
  6. De CPN en de arbeidersopstand in Oost-Berlijn (half juni 1953)
  7. De CPN en de Hongaarse opstand (1956)
  8. De CPN en de Praagse Lente (1968)
  9. Conflicten in de CPN (1958) - Verloren illusies
  10. De CPN en de strijd om de zendtijd (1948-1965)
  11. De CPN en het Marshallplan (1947-1948)
  12. De CPN en de blokkade van Berlijn (1948)
  13. De CPN en de Kamerverkiezingen van 1948
  14. De CPN en de Korea-oorlog (1950-1953)
  15. De CPN en de Berlijnse Muur (1961)
  16. De CPN en de executie van de Rosenbergs – juni 1953
  17. Paul de Groot (1899-1986) – Partijleider van de CPN
  18. De CPN – De partijbonzen
  19. De CPN – De opposanten
  20. Het einde van de CPN (1977-1991)
Oost-Duitse bouwvakkers, bouwend aan de Berlijnse Muur, 20-11-1961

De CPN en de Berlijnse Muur (1961)

Op 13 augustus 1961 begon de bouw van de Berlijnse Muur. Zo’n drie maanden later, op 9 november, was het westelijke deel van Berlijn door een betonnen muur en prikkeldraad afgegrendeld van Oost-Berlijn en Oost-Duitsland. Pas in 1989 kwam er een einde aan de verdeling van Berlijn; op 9 november van dat jaar viel de Muur. Dit artikel gaat in
8 minuten leestijd
Detail van een Marshallplan-poster

De CPN en het Marshallplan (1947-1948)

De CPN werkte in ons land mee aan het herstel van de kapitalistische economie en van het parlementaire stelsel. Maar dat veranderde in 1947. De Sovjet-Unie koos toen voor een confrontatiestrategie en de West-Europese communisten volgden die lijn. In heel West-Europa streden de communisten vanaf eind 1947, begin 1948 tegen het ‘Amerikaanse imperialisme’ en voor de ‘nationale soevereiniteit’ in naam
8 minuten leestijd
Oude radio (CC0 - Pixabay - Gellinger)

De CPN en de strijd om de zendtijd (1948-1965)

In de loop van 1948 nam de regering een hele serie maatregelen tegen de Communistische Partij van Nederland (CPN). Eén van die maatregelen was de uitsluiting van de CPN van radiozendtijd voor de verkiezingen (de zendtijd voor politieke partijen). Na 1959 ging het ook om zendtijd op televisie.
8 minuten leestijd
Henk Gortzak in 1982 (CC BY-SA 3.0 nl - Anefo/Rob Croes - wiki)

Conflicten in de CPN (1958)

Op 3 april 1958 barstte de bom. Vier van de zeven Tweede Kamerleden van de Communistische Partij van Nederland (CPN) werden uit de partij gezet. Het ging om Bertus Brandsen, Frits Reuter, Gerben Wagenaar en Henk Gortzak. Een vijfde Kamerlid, Rie Lips-Odinot kreeg een lichtere ‘straf’: zij werd uit het partijbestuur gezet.
8 minuten leestijd
Invasie in Tsjechoslowakije (Publiek Domein - Central Intelligence Agency - wiki)

De CPN en de Praagse Lente (1968)

De Communistische Partij van Nederland (CPN) veroordeelde de inval in Tsjechoslowakije in scherpe bewoordingen. In een op 26 augustus in de CPN-krant De Waarheid gepubliceerd Manifest verklaarde het partijbestuur nadrukkelijk dat de inval ‘onaanvaardbaar’ was; dit had niets meer met het communisme te maken.
7 minuten leestijd
Straatgevechten in Boedapest. Op de voorgrond een stukgeschoten

De CPN en de Hongaarse opstand (1956)

Na de toespraak van Russische partijleider Nikita Chroetsjov tijdens het twintigste partijcongres van de Communistische Partij (februari 1956), waar hij de door Stalin gepleegde misdaden veroordeelde, volgde een onrustige periode in het Oostblok, de communistische staten in Midden- en Oost-Europa.
8 minuten leestijd
Ben Polak in 1986 (CC0 - Rob Bogaerts / Anefo - wiki)

De CPN en de affaire-Ben Polak (1953)

Begin 1953 speelde in de Sovjet-Unie het zogenoemde ‘dokterscomplot’. Het zou gaan om een samenzwering van negen artsen, van wie zes van joodse afkomst, met als doel het vermoorden van Sovjetleiders. Eén of meerdere leiders zouden al vermoord zijn; anderen zouden nog volgen.
6 minuten leestijd
×