Verzetslied werd wapen tegen Napoleon

O Weê, o Weê. Ach hadden wy maar Vreê

Tussen 1801 en 1813 hadden de Fransen het voor het zeggen in ons land. Vanaf 1806 hadden we zelfs een vrij populaire koning, Lodewijk Napoleon, de broer van de Napoleon Bonaparte. Maar die werd teruggeroepen en het Koningrijk Holland werd onderdeel van diens Franse keizerrijk. Daarmee begonnen de bitterste jaren van de Franse tijd, met als dieptepunt de mislukte veldtocht naar Rusland. Van het enorme Franse leger van 680.000 soldaten (25.000 Nederlandse dienstplichtigen) overleefden maar 40.000 mannen. Maar na verlies in Leipzig leek Napoleon verslagen en haalde Nederland ‘Oranje’ terug. Prins Willem Frederik, zoon van de in 1795 verdreven stadhouder Willem V, werd ‘vorst’ en toen Napoleon in 1815 letterlijk zijn Waterloo had gevonden zelfs koning van de verenigde Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden.

Nederland onder Napeleon
Nederland onder Napeleon
Relatief onbekend is hoe de Nederlanders de Napoleontische tijd beleefden. In die lacune wordt voorzien door historicus en filosoof Bart Verheijen, die deze week promoveerde op het onderwerp Nederland onder Napoleon – Partijstrijd en natievorming (1801-1813). Historiek publiceerde al een deel van het eerste hoofdstuk. Binnenkort zal aan het volledige onderzoek aandacht worden besteed.

Verzetsliederen

Eén van de aspecten in die studie was hoe de Nederlandse bevolking verzet pleegde tegen de Franse overmacht. Muziek bleek daarbij een wapen. Verheijen stuitte op verzetsliederen die duidelijk maken dat de bevolking ernstig leed onder de Franse overmacht. Die vorm van protest was niet zonder risico.

Verheijen heeft dankzij crowdfunding een selectie van tien liederen uit de Franse tijd gedocumenteerd, in uitvoering gebracht en ondergebracht op een website, Verzetsliederen tegen Napoleon. Ze ontstonden op verschillende momenten in de Franse tijd en getuigen van optimisme, vrees en opluchting. Op de website wordt de achtergrond van de liederen besproken en de tekst weergegeven zoals die ruim tweehonderd jaar geleden verscheen. Bovendien worden de liederen instrumentaal en vocaal (niet altijd even zuiver) in uitvoering gebracht.

- advertentie -

In de liedjes zijn oude vaderlandse melodieën te herkennen en ook het Franse marslied de Marseillaise, het God Save the Queen/King en het Wilhelmus. In 1813 werd het oud-Orangistische wijsje ‘Al is ons prinsje nog zo klein’ populair.

Aan het boek van Verheijen is een CD met de liederen toegevoegd; de muziek is ook via een website te beluisteren.

Censuur

Onder Lodewijk Napoleon bestond er al een strenge controle op gedrukt werk, maar na de inlijving werd het moderne en zeer strenge Napoleontische systeem van censuur in Nederland ingevoerd. Nu ging een preventieve aanpak gelden. Voortaan moesten drukkers vooraf aan het drukken toestemming krijgen. Dat ging zelfs zo ver dat de handschriften opgestuurd dienden te worden naar de censors.

“Door het strenge systeem van censuur was het niet langer mogelijk de liedteksten te drukken, al gebeurde dat soms nog wel in het geheim. Na 1811 werd dit nog moeilijker, omdat de Napoleontische ambtenaren een bijna volledig overzicht samenstelden van de drukpers en het aantal drukpersen in Nederland. Veel verzetsboodschappen werden middels handgeschreven vlugschriften verspreid. Pas na de terugtrekking van de Fransen in november 1813 werden veel liederen in drukvorm uitgegeven.”

Politie-archieven

Cornelis Felix van Maanen, officier van Justitie en Politie onder Lodewijk Napoleon.
Cornelis Felix van Maanen, officier van Justitie en Politie onder Lodewijk Napoleon.
Verheijen vond een groot deel van zijn bronnen in de archieven van de Napoleontische politie in bezet Nederland. Het Nationaal Archief in Den Haag bleek eveneens over veel documentatie te beschikken. Cornelis Felix van Maanen, de minister van Justitie en Politie onder Lodewijk Napoleon, had een beroepsmatige nieuwsgierigheid, zo maakte diens persoonlijke archief duidelijk.

Verheijen deed ook onderzoek in Parijs, waar onder meer het archief van de ‘Boekenpolitie’ is te vinden, de Direction-Générale de l’Imprimerie et de la Libraire, die over een speciaal ambtenarenapparaat beschikte dat na de inlijving onder het ministerie van Binnenlandse Zaken (van Frankrijk) viel.

“Ironisch genoeg weten we juist door de strenge controle en de beschrijvingen van de politie vaak wel wat er nog clandestien verscheen. Het uitgeven en verspreiden van drukwerk was gevaarlijk. Meestal verschenen verzetspamfletten in handgeschreven vorm. Waarschijnlijk werden liedjes vooral mondeling doorgegeven.”

Reis door de tijd

Muziek en liederen op CD en website worden uitgevoerd door een band onder leiding van Tom Brouwer en Carlo Luijten, aangevuld met verschillende artiesten. Er is gekozen voor hedendaagse arrangementen en moderne instrumenten om de liederen opnieuw tot leven te brengen.

De track begint met een Ouverture, waarin elementen zijn verwerkt van ‘Merck toch hoe sterck’, ‘Idylle sur la paix’, de Marseillaise, het Wilhelmus en Wien Neêrlands Bloed. Sommige van die melodieën komen later weer terug. De muziekstukken illustreren de heel verschillende gevoelens tijdens de ontwikkelingen in de Franse Tijd.

Zoals in ‘Geluk, geluk, o kameraden’ (1802) op de muziek van de Marseillaise. De tekst begon ooit als ‘Geluk, geluk, o Bato’s telgen’ om de Bataafse identiteit van het Nederlandse volk te benadrukken; Bato was de stamvader van de Batavieren; ons land was sinds 1801 het Bataafsche Gemenebest. Aanleiding was de Vrede van Amiëns, toen een einde kwam aan tien jaar revolutionaire oorlog. Het Franse strijdlied was toen nog populair. De Marseillaise zou later zelfs nog door Napoleon worden verboden en werd pas in 1870 het Franse volkslied.

Op een afbeelding bij  het lied ‘Oranje snuifje’ troost de Nederlandse maagd, geflankeerd door de Nederlandse leeuw,  de verslagen Napoleon door een óranje snuufje’aan te bieden; snuiftabak.
Op een afbeelding bij het lied ‘Oranje snuifje’ troost de Nederlandse maagd, geflankeerd door de Nederlandse leeuw, de verslagen Napoleon door een óranje snuufje’aan te bieden; snuiftabak.

Dienstplicht

Na de inlijving voerde Napoleon de dienstplicht in. Uiteindelijk werden daardoor 25.000 Nederlandse soldaten de dupe die met de Grande Armée mee moesten op de fataal afgelopen Veldtocht naar Moskou. Het lied Op het vertrekken van alle de Weezen, beschrijft hun lot en begint:

Ach Menschen al tegaar,
Hoort na dit Lied voorwaar,
Wat ‘er in Holland is gebeurd.
En waar nu jong en oud om treurd
Ô Weê ! Ô Weê !
Ach hadden wij maar Vreë

De liedteksten zijn eerder braaf dan revolutionair en zouden twee eeuwen later nauwelijks meer opzien baren.

Tekst van ‘Ach wat is ons overkomen’.
Tekst van ‘Ach wat is ons overkomen’.

Ach, wat is ons overkomen

Een volgend lied beschrijft het noodlot dat zich heeft voltrokken: Ach wat is ons overkomen, en de zekere dood die het lot zou zijn van de soldaten. De teksten zijn soms onbegrijpelijk. Het gaat over de soldaten ‘die in onze jonge jeugd / Vrijwillig onder dienst ben gekomen’ en ‘Vrijwillig dienen voor het Vaderland’, terwijl ze dienstplichtig waren; misschien was het cynisme.. Zelfs bevatte het lied een oproep tot verzet:

Ik vegt mijn liever vrij.
Als te leven in zoo’n slavernij

De Franse autoriteiten schreven dat dit lied ‘volstond met aanklachten tegen de huidige omstandigheden’ en ‘grove onfatsoenlijkheden’ bevatte. Het lied werd gezongen tijdens een oproer in Amsterdam op 11 april 1811. Een week later werden, ‘om herhaling te voorkomen’, in opdracht van Napoleon drie mensen geëxecuteerd.

Orangistisch verzet

Het verzet tegen de Fransen werd gekenmerkt door een terugkeer van het ooit verguisde Oranje en in november 1813 door bevrijding en de terugkomst van de prins. Die ging bepaald niet gepaard met een pacifistische geest, zo blijkt uit het lied Op Mannen op, vlieg in ‘t geweer op de wijs van ‘Al is ons prinsje nog zo klein’.

‘Zweer, Nederlanders! Eeuwig haat, ja zweer!
Aan elken vijand van den staat, ja zweer!
En, vóór een edele, goede vreê,
Keer ’t heldenzwaard niet in de scheê,
Dat zweer! Dat zweer! Dat zweer!’

Eerste twee coupletten van het nieuw Wilhelmus na de bevrijding van de Fransen.
Eerste twee coupletten van het nieuw Wilhelmus na de bevrijding van de Fransen.

Wilhelmus

Ook het Wilhelmus werd in 1813 populair. In april nog werd een Hagenaar opgepakt omdat hij de melodie op een trommel had geslagen. Toen Oranje terugkeerde kreeg de tekst vele variaties, allemaal met verwijzingen naar het rijke verleden.

Wilhelmus van Nassauwen
Is nog ons vreugdelied!
De God van ons berouwen
Verlaat ons Holland niet.
Het bloed van onze vaderen
Is niet in ons verfranscht
Het huppelt door onze aderen
Waar ‘t blij Oranje glanscht.

De CD sluit af met een voorbarig lied: Bonaparte is op de vlucht gegaan, dat waarschijnlijk werd verspreid na de ontsnapping van Napoleon van Elba in februari 1815. Daarin wordt de verwachting uitgesproken dat de ex-keizer gauw gevangen zou worden genomen en weer naar Elba teruggebracht. In werkelijkheid bouwde Napoleon in die honderd dagen weer een sterk leger op, dat uiteindelijk op 18 juni de Slag bij Waterloo verloor. Napoleon ging toen niet terug naar Elba, maar naar Sint Helena, waar hij in 1821 overleed.

~ André Horlings

Boek: Nederland onder Napoleon
Alle tracks in één keer
Website: Verzetsliederen tegen Napoleon

IJzeren Gordijn in Slowakijke (cc - Vladimír Tóth)
De familiegeschiedenis Veertig herfsten (Uitgeverij Atlas Contact, 2017) beschrijft de ervaringen van…
Plaquette in Barcelona ter nagedachtenis aan Andreu Nin (cc - Enfo)
Bijna een jaar nadat de Spaanse Burgeroorlog was uitgebroken vlogen linkse groeperingen…

Dit atikel is afkomstig van online geschiedenismagazine www.historiek.net

Meer van dit soort berichten? Like ons dan!

Gelijk naar geschiedenisboeken over:
Ook adverteren op Historiek?
Goede keus! Klik hier