De calvinisten grijpen de macht: de alteratie van Amsterdam (1578)

Op 26 mei 1578 grepen calvinisten in Amsterdam de macht. De katholieke stadsregering werd afgezet en drie dagen later werd een nieuwe raad geïnstalleerd, bestaande uit dertig calvinisten en tien katholieken. De gebeurtenis kwam bekend te staan als de Alteratie van Amsterdam.

In het conflict tussen de opstandelingen en de Spaanse koning Filips II, kozen de Staten van Holland in 1572 de kant van opstandelingenleider Willem van Oranje. De stad Amsterdam bleef echter trouw aan Filips II en fungeerde enige tijd zelfs als een belangrijk steunpunt van de Spaanse zaak in Holland. De katholieke stadsbestuurders wilden niet dat de gereformeerde godsdienst vaste voet aan de grond zou krijgen. Uiteindelijk raakte Amsterdam hierdoor steeds verder geïsoleerd, ook economisch. In de stad zelf zorgden calvinisten voor onrust en vanwege blokkades door de geuzen werd het voor Amsterdam steeds moeilijker om te handelen.

Aanslag en satisfactie

In de Pacificatie van Gent was in 1576 vastgesteld dat Willem van Oranje zijn positie in de Hollandse steden mocht versterken, op voorwaarde dat hij met die steden een zogenaamde Satisfactie sloot, een verdrag waarin de positie van katholieken en protestanten vastgelegd werd. In Amsterdam kwam het daarvan niet. De stad bleef onder Spaans gezag.

Op 23 november 1577 probeerden enkele compagnieën watergeuzen de stad bij verrassing in te nemen voor de Staatsen. De aanslag mislukte echter. Drie maanden later sloot Amsterdam zich alsnog aan bij de prins van Oranje en de andere steden van Holland en Zeeland. Op 8 februari 1578 werd dit bekrachtigd met de ondertekening van de Satisfactie van Amsterdam. Het stadsbestuur bleef ook hierna echter in werkelijkheid grotendeels Spaansgezind. Ondertussen groeide in de stad de onvrede. Amsterdam had te lijden onder de oorlogssituatie, de handel stond onder druk en veel inwoners waren de voortdurende spanningen beu. Bovendien zochten vluchtelingen uit omliggende gebieden een veilig heenkomen binnen de stadsmuren, waardoor de onvrede onder de bewoners verder toenam.

De machtsgreep

Om de belangrijke stad definitief te winnen voor de Staatse zaak werd hierna in het geheim een machtsgreep voorbereid door een commissie van de Staten van Holland. Er was de Staten veel aan gelegen de zaak niet te laten ontsporen. De wisseling van de macht moest zo geweldloos mogelijk verlopen. Een burgeroorlog lag in deze periode van de Opstand namelijk nog altijd op de loer…

Op 26 mei 1578 was het zover. Een groep geuzen, voormalige ballingen en gewapende calvinisten zetten die dag de Dam in Amsterdam af. Vervolgens werden meer dan twintig leden van het Amsterdamse vroedschap vanuit het stadhuis, via schuiten aan het Damrak de stad uitgezet. Buiten Amsterdam, bij de Diemerzeedijk, werden zij afgezet en letterlijk ‘aan de dijk gezet’. Ook franciscanen werden weggestuurd. De stad was gewonnen voor de opstandelingen. En de machtsgreep had zich zonder bloedvergieten voltrokken.

De katholieke godshuizen gingen na de Alteratie over in handen van de protestanten en kregen nieuwe namen. De Sint Nicolaaskerk werd bijvoorbeeld de Oude Kerk en de Heilige Stede (bekend van het Mirakel van Amsterdam) werd omgedoopt tot Nieuwe Zijds Kapel. In verschillende kerken verdwenen bovendien katholieke beelden en altaren uit het straatbeeld. Ook kloosters kwamen in handen van de stad. Velen daarvan kregen nieuwe bestemmingen, onder meer als weeshuis of tuchthuis. Op 28 mei, twee dagen na de machtswisseling, werd de eerste gereformeerde eredienst in de Oude Kerk gehouden.

Schuilkerken

Enkele maanden na de Alteratie werden katholieke erediensten in de stad zelfs officieel verboden. Doordat katholieken niet meer openlijk hun geloof konden belijden werden her en der kleine schuilkerken ingericht. De bekendste daarvan is Ons’ Lieve Heer op Solder. Deze schuilkerk aan de Oudezijds Voorburgwal, tegenwoordig een museum, werd opgericht door de katholieke kousenkoopman Jan Hartman.

Gevolgen van de Alteratie

Door de Alteratie van Amsterdam was heel Holland eindelijk verenigd en werd de machtsbasis van Willem van Oranje flink vergroot. Er is wel eens gesuggereerd dat de Prins mede de hand had in de machtsgreep, maar daarvoor is nooit bewijs gevonden. Maar dat hij er van profiteerde staat buiten kijf.

Voor de stad Amsterdam brak na de Alteratie uiteindelijk een gouden tijd aan. Vooral na de val van Antwerpen in 1585 trokken veel kooplieden, ambachtslieden en andere inwoners uit de Zuidelijke Nederlanden naar de Hollandse stad. De handel in de Zuidelijke Nederlanden was door de oorlog ernstig verstoord geraakt en doordat de Schelde werd afgesloten verloor Antwerpen zijn dominante positie. Amsterdam profiteerde van deze ontwikkeling en zag handel en nijverheid opbloeien als nooit tevoren. De Alteratie wordt daarom vaak beschouwd als een belangrijk startpunt van de Gouden Eeuw van Amsterdam. De Alteratie van Amsterdam is venster acht in de Canon van Amsterdam.

Bronnen