Dit artikel gaat over de Anni di piombo (Jaren van Lood) in Italiƫ. Deze episode vond in de vorige eeuw plaats tussen het einde van de jaren zestig en het begin van de jaren tachtig. Het worden de Jaren van Lood genoemd, omdat er veel politiek gemotiveerde aanslagen en moorden plaatsvonden. In 2022 heb ik hier al in het artikel Communisten in Nederland en Italiƫ: overeenkomsten en verschillen kort over geschreven, maar in dit stuk wil ik verder ingaan op de details van deze turbulente jaren. Het is niettemin wel verstandig om het eerder genoemde artikel van mij door te lezen voor meer achtergrondinformatie.
De protestjaren
Na de zware beginjaren van de wederopbouw kreeg ItaliĆ« in de jaren vijftig en zestig te maken met het āeconomische wonderā. Een van de redenen hiervoor was dat Italiaanse producten door de lage lonen aantrekkelijk waren voor de export, maar de vakbonden gingen in de jaren 60 steeds hogere lonen eisen. Daarnaast werd er door de Italiaanse regering steeds meer geld uitgegeven aan publieke voorzieningen. Dit alles zorgde ervoor dat de economische groei stagneerde en uiteindelijk uitmondde in een crisis.
![Betoging in Milaan tijdens de 'hete herfst' van 1969](https://historiek.net/wp-content/uploads-phistor1/2024/08/hete-herfst.jpg)
Dit resulteerde weer in grootschalige protesten van arbeiders en studenten die haar climax bereikte in de herfst van 1969: lāAutunno caldo (de hete herfst). De arbeiders protesteerden in het bijzonder voor betere lonen en huisvesting en de studenten sloten zich hierbij aan. Daarnaast wilde de laatstgenoemde groep verbetering in het hoger onderwijs, meer baankansen en zij waren expliciet tegen de Amerikaanse interventie in de Vietnamoorlog.
Begin van de Jaren van Lood
Een golf van protesten en stakingen gingen niet alleen door ItaliĆ«, maar de gehele westerse wereld. Het was ook het begin van het tijdperk van de āprotestgeneratieā. Dit was de generatie die net na de Tweede Wereldoorlog zich steeds meer liet horen middels grootschalige protesten en zij koesterde overwegend linkse sympathieĆ«n. In ItaliĆ« werd dit dus gecombineerd met roep om hervormingen van de (hand)werkers. Dit in combinatie met de grote steun onder de bevolking voor de communisten en de strategische positie van ItaliĆ« in de Middellandse Zee, zorgden ervoor dat de gevestigde orde in ItaliĆ« en de VS in alarmfase Ć©Ć©n verkeerden. Bovendien had ItaliĆ« ook nog te maken met de giftige erfenis uit het fascistische periode en de Tweede Wereldoorlog: de expliciete tegenstellingen tussen de (neo)fascisten en de communisten.
Beide politieke stromingen genoten veel steun onder de bevolking. Samenvattend: de protesten en stakingen waren de aanleiding, en de populariteit van de PCI, de strategische positie en de brede steun voor extreemrechts of extreemlinks waren vooral de oorzaken van de Jaren van Lood.
Een staatsgreep ging een deel de machthebbers te ver, maar zij kozen indirect voor de strategie van spanning. Ik schrijf āindirectā omdat de top van de Italiaanse staat er nooit direct bij was betrokken; althans dat kan niet worden bewezen. Desalniettemin waren er vrijwel zeker onderdelen van de Italiaanse staat bij betrokken, maar daar vertel ik later meer over. De strategie van spanning hield kortweg in dat er zoveel mogelijk maatschappelijke onrust moest worden gecreĆ«erd. Hierdoor zou de Italiaanse bevolking meer bereidwillig zijn om instemmen met antidemocratische maatregelen om de veiligheid te vergroten. Deze maatregelen zouden vanzelfsprekend in het nadeel van de communisten moeten werken.
![De bomaanslag op 12 december 1969 in de Banca Nazionale dell'Agricoltura op de Piazza Fontana in Milaan luidde het begin in van de Jaren van Lood.](https://historiek.net/wp-content/uploads-phistor1/2024/08/aanslag-Banca-Nazionale-dellAgricoltura-1024x576.jpg)
Piazza Fontana
De bomaanslag in de Banca Nazionale dell’Agricoltura op de Piazza Fontana in Milaan op 12 december 1969 markeerde het begin van de Jaren van Lood. Hierbij kwamen zeventien mensen om het leven en raakte 88 mensen gewond. Deze aanslag vormde een van de belangrijkste gebeurtenissen van de Jaren van Lood, ook omdat deze aanslag de katalysator vormde voor deze gewelddadige epoche. In eerste instantie werd de anarchist Giuseppe Pinelli ervan beschuldigd en hij overleed tijdens een verhoor op het politiebureau onder verdachte omstandigheden.
Geheel in lijn met de meeste andere aanslagen tijdens de Jaren van Lood: ze blijven in mysterie gehuld. Ergo, in dit stuk schrijf ik vaak bijvoorbeeld āer zijn sterke vermoedensā of ānaar alle waarschijnlijkheidā, omdat veel gebeurtenissen nog steeds niet helemaal zijn opgehelderd. Wat betreft de bomaanslag op de Piazza Fontana: die was zeer waarschijnlijk gepleegd door leden van de neofascistische groepering Ordine Nuovo (Nieuwe Orde). De neofascisten probeerden echter de schuld van de aanslag in de schoenen van extreemlinks te schuiven, als onderdeel van de strategie van spanning. Met Ordine Nuovo ben ik uitgekomen op de belangrijkste hoofdrolspelers van de Jaren van Lood. Alvorens ik inga op de belangrijkste gebeurtenissen, ga ik daar nu eerst iets meer over vertellen.
Een duivelsverbond
De belangrijkste neofascistische groeperingen tijdens deze episode waren de Ordine Nuovo, Avanguardia Nazionale (Nationale Voorhoede) en Nuclei Armati Rivoluzionari (Gewapende Revolutionaire Kernen). De neofascisten stonden weer in nauw contact met delen van de staat die sympathie koesterden jegens het fascisme en/of nadrukkelijk anticommunistisch waren. Daarbij is het belangrijk om te onthouden dat eind jaren zestig en begin jaren zeventig het nog maar een kwart eeuw geleden was dat het fascistische regime ten val was gekomen.
Al met al waren veel posities binnen het staatsapparaat nog bezet met ex-fascisten of in ieder geval mensen die hiermee sympathiseerden. Het fascisme had in ItaliĆ« tevens niet zoān negatief imago als het nazisme in Duitsland. Veel Italianen beschouwden Mussolini als een groot staatsman, die in ItaliĆ« orde op zaken had gesteld. Het was pas volgens hen fout gegaan toen hij in de jaren dertig met de naziās begon samen te werken.
Terugkomend op het verbond tussen de neofascisten en onderdelen van de staat: de neofascisten waren min of meer de uitvoerders en de onderdelen van de staat de aanstichters van de strategie van spanning. Met name onderdelen van de Italiaanse geheime dienst waren er vanuit de staat bij betrokken. Daarnaast hadden zij (in)direct steun vanuit de hogere echelons van de overheid, het leger en het bedrijfsleven. Dit kwam in 1981 naar buiten toen er in de villa van de invloedrijke zakenman Licio Gelli een lijst van namen werd ontdekt van de vrijmetselaarsloge Propaganda Due (P2).
Operatie Gladio
Veel neofascisten en leden van de geheime dienst maakten weer deel uit van operatie Gladio. Dat was een clandestien netwerk dat onder andere door de CIA aan het begin van de Koude Oorlog in West-Europa was opgetuigd; het werd ook wel het āstay behind-projectā genoemd. Gladio kwam er feitelijk op neer dat als de Sovjet-Unie West-Europa zou bezette, er al verzetsgroepen aanwezig waren om de strijd aan te gaan met de communisten. Daarvoor waren er in de landen waar Gladio actief was – ook in Nederland – wapendepots aangelegd. Gladio rekruteerde zijn mensen met name uit anticommunistische kringen, waaronder veel oud fascisten en naziās. Daarnaast kregen zij waar nodig gevechtstraining; in ItaliĆ« gebeurde dit onder andere op SardiniĆ« bij Capo Marrargiu.
Gladio was desalniettemin in de jaren zestig en zeventig zijn eigen leven gaan leiden, omdat er van een bezetting van de Sovjet-Unie (zie dĆ©tente) geen sprake meer was. Dit kwam ook omdat de CIA en de VS er nooit direct bij betrokken waren en ook niet het beleid ā als dat er al sprake van was ā bepaalden. De West-Europese landen herbergden dus levensgevaarlijke, antilinkse, goed bewapende en getrainde paramilitairen, die feitelijk hun eigen gang konden gang. In veel landen had dit geen negatieve gevolgen, maar in ItaliĆ« dus wel. In BelgiĆ« waarschijnlijk ook omdat er wordt vermoed dat leden van de Bende van Nijvel uit rijkswachters bestond, die waren aangesloten bij Gladio. De Belgische dramaserie 1985 (2023) gaat hier nadrukkelijk op in, maar dat terzijde.
Terugkomend op ItaliĆ«: er bestond binnen de Italiaanse samenleving dus een āduivelsverbondā tussen neofascisten en delen van de Italiaanse staat, die vaak ook onderdeel uitmaakten van Gladio. Het was vooral het verlangen naar een autoritaire staat en de angst jegens het communisme wat hen verbond. Over Gladio is overigens in 1992 een interessante driedelige documentaire op de BBC Timewatch verschenen.
DC en georganiseerde misdaad
De āminder zichtbareā elementen die betrokken waren bij de Jaren van Lood waren de DC en de georganiseerde misdaad. Van de DC-politicus Giulio Andreotti bijvoorbeeld wordt gezegd dat hij sommige gebeurtenissen beĆÆnvloede dan wel manipuleerde en dat hij banden had met de maffia.
Naast de eerder genoemde moord op Pecorelli, bestaan er vermoedens dat de Calabrese maffia ‘Ndrangheta betrokken was bij een aanslag in Gioio Tauro in 1970. Het aandeel van de maffia in andere politiek gemotiveerde aanslagen en moorden tijdens deze episode is echter beperkt. Ook de moord op PCI-politicus Pio La Torre in 1982 in Palermo kan worden beschouwd als uitsluitend een maffiamisdaad. La Torre had namelijk in het Italiaanse parlement een wetsvoorstel ingediend, die als doel had de maffia beter te kunnen bestrijden. Niettemin, toen het tijdperk van politiek gemotiveerde aanslagen en moorden ten einde liep, zorgde de maffia er wel voor dat het extreme geweld in ItaliĆ« op een andere manier werd voorgezet.
Van Ć©Ć©n misdaadorganisatie is vrijwel zeker dat zij direct betrokken waren bij de Jaren van Lood: de Banda della Magliana. Dit was een bende die in de jaren zeventig en taccchtig heel Rome in zijn greep hield en vrijwel zeker nauwe banden had met de Nuclei Armati Rivoluzionari. Zeer waarschijnlijk is de moord op Pecorelli in opdracht van de maffia door de Romeinse bende en de neofascisten uitgevoerd. Er kan ook niet worden uitgesloten dat de Banda della Magliana betrokken is geweest bij de bomaanslag op het treinstation van Bologna in 1980.
Rode Brigades
Tot nu toe heb ik geschreven over elementen die deel uitmaakte van de (extreem)rechtse zijde tijdens de Jaren van Lood. Er kwamen ook gewelddadige tegenreacties die met name werden uitgevoerd door de leden van de Brigate Rosse, oftewel de Rode Brigades. Deze extreemlinkse beweging werd officieel opgericht in 1970 onder andere door het echtpaar Renato Curcio en Margherita Cagol, en bestond voornamelijk uit linkse (voormalig) studenten. In de jaren voor 1970 hadden de meeste leden de gewapende strijd afgewezen, maar de aanslag op de Piazza Fontana zou hen op andere gedachten hebben gebracht.
De Rode Brigades ontvoerden en pleegden aanslagen op personen die door hen als ākapitalistische en antilinksā werden beschouwd. Dat waren vrijwel altijd ontvoeringen en op de persoon gerichte aanslagen. Hun bekendste wapenfeit was de ontvoering en moord op de christendemocratische politicus Aldo Moro in 1978. Hiermee kom ik uit op de bekendste en beruchtste gebeurtenissen tijdens de Jaren van Lood.
Gioia Tauro
In Calabriƫ vond er in juli 1970 bij Gioia Tauro een bomaanslag op de trein van Palermo naar Turijn plaats. Hierbij kwamen zes mensen om het leven en tientallen mensen raakten gewond. De hypothese van een bomaanslag werd lange tijd genegeerd. Pas in de jaren negentig werd de zaak heropend en toen werd het wel zeer aannemelijk geacht dat het een aanslag betrof; de Avanguardia Nazionale werd hiervoor verantwoordelijk gehouden.
Ook bestaat het vermoeden dat zij hadden samengewerkt met de ‘Ndrangheta en lokale neofascistische politici. In de periode voorafgaande aan de bomaanslag waren er namelijk grootschalige sociale protesten en stakingen in het nabijgelegen Reggio Calabria. Gioia Tauro is bovendien bijzonder, omdat het een van weinige keren was dat er een grote aanslag plaatsvond in Zuid-ItaliĆ«.
Golpe Borghese
In december 1970 probeerden neofascisten van Ordine Nuovo en de Avanguardia Nazionale onder leiding van Junio Valerio Borghese een staatsgreep plegen: Golpe Borghese. Alleen werd deze staatsgreep op het laatste moment door Borghese zelf afgeblazen, de reden hiervoor is tot op heden niet bekend. Er wordt beweerd dat hij een telefoontje heeft gehad van Gelli dan wel Andreotti, of iemand die in direct contact stond met de CIA. De Amerikanen waren namelijk al een geruime tijd van de couppoging op de hoogte.
De mislukte staatsgreep raakte pas begin 1971 onder de Italiaanse bevolking bekend, door een artikel in het communistische dagblad Paese Sera. Borghese en zijn medecoupplegers waren geĆÆnspireerd geraakt door het kolonelsregime in Griekenland. In dat land was het namelijk Kolonel Georgios Papadopoulos in 1967 gelukt door middel van een succesvolle staatsgreep om aan de macht te komen. Hoofdreden voor de coup in Griekenland was ook de angst voor een communistische regeringsovername. Wat betreft Borghese: die vluchtte eind 1970 naar Spanje om arrestatie te voorkomen. Daar overleed hij in 1974 op achtenzestigjarige leeftijd onder āverdachte omstandighedenā.
Peteano
In mei 1972 vond er een aanslag plaats in Peteano die gericht was aan de carabinieri, de gendarmerie van Italiƫ. Een aantal agenten werden naar een auto gelokt, waarna er een bom afging. Daarbij kwamen drie carabinieri om het leven, waaronder een brigadegeneraal. Vincenzo Vinciguerra van de Ordine Nuovo gaf later toe dat hij een van de verantwoordelijken was voor de aanslag. Daarnaast gaf hij ook de reden voor de aanslag: het was als straf bedoeld voor de manipulatie van de neofascistische beweging door onderdelen van de staat. Hij doelde hiermee vooral op de politiek en de geheime dienst.
Hoofdkwartier politie Milaan
In mei 1973 ontplofte er een handgranaat bij het hoofdkwartier van de politie van Milaan, tijdens een ceremonie ter nagedachtenis van commissaris Calabresi. Hierbij kwamen vier mensen om het leven, maar de aanslag was bedoeld om de minister van Binnenlandse Zaken Mariano Rumor (DC) te doden. Hij had namelijk kort voor de aanslag een buste van Calabresi onthuld, maar Rumor bleef ongedeerd. De aanslagpleger werd meteen gearresteerd en het bleek te gaan om de āanarchistā Gianfranco Bertoli.
1974
In mei 1974 tijdens een demonstratie op de Piazza della Loggia in Brescia tegen het neofascistische geweld ontplofte er een bom, die was verstopt in een afvalbak. Acht mensen kwamen hierbij om het leven en tientallen raakten gewond. De Ordine Nuovo werd later verantwoordelijk gehouden voor de aanslag. Bovendien zijn er sterke vermoedens dat onderdelen van de Italiaanse geheime dienst erbij betrokken waren.
Op 4 augustus van datzelfde jaar ontplofte er een bom in een wagon van de Italicus Express, toen deze trein door Emilia-Romagna reed; twaalf mensen kwamen hierbij om het leven. De neofascistische organisatie Ordine Nero (Zwarte Orde) eiste een aantal dagen later de aanslag op. Ordine Nero was voortgekomen uit de problemen binnen de Ordine Nuovo en Avanguarda Nazionale.
Aldo Moro
In maart 1978 werd de voorzitter van de DC en voormalig premier Aldo Moro op klaarlichte dag in Rome door de Rode Brigades ontvoerd. Hierbij kwamen de vijf lijfwachten van hem om het leven. Opmerkelijk, omdat Moro tot de linkervleugel van de DC behoorde en op het punt stond de communisten voor het eerst sinds 1947 tot de regering te laten toetreden. Wat waren de motieven van de Rode Brigades? Ten eerste was het een aanval op de gehate DC en ten tweede wilde ze het historisch compromis tussen de PCI en de DC dwarsbomen. Het historische compromis was de samenwerking tussen de communisten en de christendemocraten die in de jaren zeventig tot stand kwam. Als laatste was de PCI te reformistisch en als zij tot de regering zou toetreden was de kans op een revolutionaire omwenteling in Italiƫ verkeken.
De ontvoering van Moro roept eveneens nog allemaal vraagtekens op. Hoe kon Moro temidden van vijf lijfwachten op klaarlichte dag in Rome worden ontvoerd, zonder dat hij gewond raakte? Waarom kon Moro na zulke grootschalige zoekacties niet binnen 55 dagen worden gevonden? Hij werd namelijk gevangengehouden in een appartement in een buitenwijk van Rome. Er gaan stemmen op dat het Andreotti en de rechtervleugel van de DC niet slecht uitkwam dat Moro was ontvoerd; zij waren namelijk geen voorstander van een coalitie met de PCI. Ze waren tevens bang dat de partijvoorzitter de corruptie binnen de DC openbaar zou maken. De partijleiding speelde met de gedachte om Moro eerst te laten opnemen in een psychiatrische kliniek, mocht hij zijn ontvoering overleven. Ook bleek later dat de helft van het coƶrdinerende crisiscomitƩ tijdens de ontvoering uit P2-leden bestond.
Als laatste schijnen de Amerikanen opgelucht te zijn geweest na de dood van Moro, omdat zij zeer verontrust waren over de beoogde regeringsdeelname van de communisten. De NAVO-geheimen zouden dan eventueel in handen vallen van de PCI, die het op hun beurt weer konden doorspelen aan Moskou. Conclusie: het is aannemelijk dat de zoektocht naar Moro is beĆÆnvloed en gemanipuleerd.
Bologna
De jaren na 1980
De aanslag in Bologna vormde ook de climax van de Jaren van Lood. In de jaren daarna begon de Italiaanse regering serieus werk te maken met de bestrijding van de groeperingen die zoveel leed veroorzaakten. Daarnaast kwam er speciale wetgeving die het mogelijk maakte voor spijtoptanten om aanzienlijke strafvermindering te krijgen. Dit had een desastreus effect op de extreemrechtse en extreemlinkse terreurorganisaties, zoals de Rode Brigades. Dit kwam eveneens doordat hun leider Mario Moretti in 1981 was gearresteerd. Hij was sinds 1976 een van de belangrijkste figuren binnen de Rode Brigades, na de dood van Cagol in 1975 en de arrestatie van Curcio in 1976. Moretti was verder een van de pleitbezorgers geweest van de eerder genoemde koersverandering medio jaren zeventig. Bovendien was hij de persoon geweest die Moro had ondervraagd en vrijwel zeker had vermoord in 1978.
Bronnen ā¼
– Yvonne Scholten, āMoordenaar met groene handenā, De Groene Amsterdammer, nr. 11 (2003).
– BBC Timewatch ā Gladio (1992), driedelige documentaire: 1. The Ringmasters, 2. The Puppeteers en 3. The Foot Soldiers.
– Edoardo Ferrario, āMaggio 1973: La strage della Questura di Milanoā (26 mei 2020), https://edoardoferrario.wordpress.com/2020/05/26/maggio-1973-la-strage-della-questura-di-milano/.
– Anna Lisa Tota, āāI Know, But I Have No Proofā. Authentic Past and Aesthetic Truth in Post-War Italyā, Open Journal of Social Sciences, Vol.5 No.12, December 2017, p. 27-49.
– Otto Lanzavecchia, āDocument declassification by Draghi reignites decades-old mystery huntingā, Decode 39: Geopolitical Insights from Italy (4 augustus 2001), https://decode39.com/1778/document-declassification-draghi-bologna-massacre-gladio-p2/.
– Nino Princi, āGioia Tauro, la seconda strage nera della Repubblicaā, Patria Indipendente (14 augustus 2024), https://www.patriaindipendente.it/cittadinanza-attiva/gioia-tauro-la-seconda-strage-nera-della-repubblica/.
– Brett Wilkins, āThe Bologna Massacre, the āStrategy of Tensionā and Operation Gladioā, CounterPunch (3 juli 2020), https://www.counterpunch.org/2020/07/31/the-bologna-massacre-the-strategy-of-tension-and-operation-gladio/.
– Rachele Momi, āOperation Gladio: The CIAās Clandestine Network in Italyā, Grey Dynamics (17 juni 2022), https://greydynamics.com/operation-gladio-the-cias-clandestine-network-in-italy/.
– Edwin Audland, āInformant reveals dark world of the Banda della Maglianaā, The Italian Insider (22 mei 2019), https://www.italianinsider.it/?q=node/8121.
– Gianluca Zanella, āCosƬ ĆØ stata stroncata la Banda della Maglianaā, Inside Over (5 september 2022), https://it.insideover.com/academy/cosi-e-stata-stroncata-la-banda-della-magliana.html.
– Lorezo Perin, āAldo Semerari e la Banda della Magliana: quando scienza e politica vanno a braccettoā, lāUniversitario. Il giornale degli universitari di Trento (21 maart 2021), https://www.luniversitario.it/2021/03/22/aldo-semerari-e-la-banda-della-magliana-quando-scienza-e-politica-vanno-a-braccetto/.
– Paola Biondani, āPiazza della Loggia: servizi, neofascisti e malavita, la firma su bombe e depistaggiā, la Republica (28 mei 2024), https://www.repubblica.it/politica/2024/05/28/news/piazza_della_loggia_brescia_vittime_governo-423116909/.
– Massimo Nestico, āMoro: da via Fani a via Caetani, mappa di un sequestroā, Ansa (15 maart 2018).
– āItalian Neofascism and the Years of Lead: A Closer Look at the Nuclei Armati Rivoluzionariā, Middlebury Institute of International Studies (4 maart 2022), https://www.middlebury.edu/institute/academics/centers-initiatives/ctec/ctec-publications/italian-neofascism-and-years-lead-closer-look.
– Francesco M. Bioscione, āStrategia della tensione. Genesi e destino di unāespressioneā, Bibliomani Letterature, Storiografie, Semiotiche, nr. 50 (december 2020), https://www.bibliomanie.it/?p=5267.
– Alessandro Pascale, āStay behind, Gladio e strategia della tensioneā, Storia Universale, https://www.storiauniversale.it/204-stay-behind-gladio-e-strategia-della-tensione.htm
– āAndreotti, opgehemeld en verketterdā, NOS (6 mei 2013), https://nos.nl/artikel/503821-andreotti-opgehemeld-en-verketterd.
– Philip Roose, āIl caso Moro, 40 jaar mysterieā, Doorbraak.be (11 mei 2018), https://doorbraak.be/aldo-moro-moord.
– Antonio Maria Mira, ā17/5/1973. 50 anni fa la bomba alla Questura di Milano: la “strategia della tensione”ā, Avenire (17 mei 2023), https://www.avvenire.it/attualita/pagine/mezzo-secolo-fa-la-strage-al-fatebenefratelli-il.