Nasleep Tweede Wereldoorlog was gigantisch

Angst en vrijheid – Keith Lowe

Hoe heeft de ervaring van en herinnering aan de Tweede Wereldoorlog de wereld en de generaties beïnvloed die dit drama meemaakten? En welke ingrijpende psychologische veranderingen en mythen bracht het oorlogsgeweld voort? Deze vragen vormen het thema van Keith Lowe’s Angst en vrijheid. Hoe de Tweede Wereldoorlog ons voorgoed veranderde (2018), een uitgave van Balans.

Angst en vrijheid & Het woeste continent

Angst en vrijheid - Keith Lowe
Angst en vrijheid – Keith Lowe
Keith Lowe is een gewaardeerd Brits historicus en schrijver. Zijn hoofdzakelijk historische boeken zijn onder meer vertaald in het Duits, Zweeds, Nederlands, Frans, Italiaans en Russisch. Enkele jaren geleden, in 2014, verscheen ook al een Nederlandse vertaling van een ander veelgeprezen Lowe-boek Het woeste continent. Dit werk was het eerste grote geschiedenisboek over de chaotische jaren tussen het einde van de Tweede Wereldoorlog en het begin van de Koude Oorlog. In dat boek stonden vooral de oorlogen en etnische zuiveringen in de jaren 1945-1949 centraal.

Angst en vrijheid gaat qua periodisering verder, tot diep in de twintigste eeuw. Via een reeks losse (levens)verhalen van individuen laat Lowe in Angst en vrijheid zien welke uitdagingen wereldleiders en ‘de gewone man’ in de naoorlogse periode moesten overwinnen. Een ander verschil met Het woeste continent is dat Angst en vrijheid niet alleen inzoomt op de naoorlogse politieke chaos en etnische conflicten. Het accent ligt daarnaast ook, en méér nog, op de psychologische, filosofische en economische gevolgen van de Tweede Wereldoorlog.

In vijfentwintig hoofdstukken komen evenzoveel levensgeschiedenissen aan bod van bijzondere of representatieve individuen. De personen die de kern van elk verhaal vormen, staan symbool voor grote groepen mensen die in de kern hetzelfde meemaakten. Aan bod komen personen uit de destructieve én constructieve naoorlogse periode. Mensen met zeer uiteenlopende politieke standpunten. De persoonlijke verhalen en belevenissen zijn evenwichtig geselecteerd en afkomstig uit alle delen van de wereld: Europa, Noord-Amerika, Afrika, Azië en Latijns-Amerika.

- advertentie -

Het nieuwe kernwoord: ‘Vrijheid’!

De nasleep van de Tweede Wereldoorlog was gigantisch. In elk geval veel groter dan wel is verondersteld, aldus Lowe:

De Tweede Wereldoorlog was niet zomaar een crisis: deze oorlog heeft meer mensen direct beïnvloed dan welk ander conflict in de geschiedenis ook. Meer dan honderd miljoen mannen en vrouwen zijn gemobiliseerd, een hoeveelheid die het aantal deelnemers aan vorige oorlogen, inclusief de Eerste Wereldoorlog van 1914-1918, gemakkelijk in de schaduw stelt. Daarnaast zijn honderden miljoenen burgers over heel de wereld in het conflict meegesleept, niet alleen als vluchteling (…), maar ook als fabrieksarbeider, (…) als gevangene, als slavenarbeider en als doelwit. (14)

Franklin D. Roosevelt in 1933
Franklin D. Roosevelt in 1933
En: voor het eerst in de geschiedenis overtrof het aantal burgerdoden het aantal gesneuvelde militairen. Ruimschoots zelfs… Er veranderde na de oorlog enorm veel: economieën zakten in elkaar en leefden later weer op. Denk aan het Duitse Wirtschaftswunder en de opleving van de Nederlandse economie in de jaren 1950 en vooral jaren 1960. Honderdduizenden mensen veranderden vaak ongewild van nationaliteit, oude rijken vielen uiteen en tal van naties, met name in Oost-Europa, werden geknecht door het communisme. Nieuwe politieke en filosofische stromingen kwamen op en ethische bewegingen schoten als paddenstoelen uit de grond.

Hét nieuwe naoorlogse kernwoord was ‘vrijheid’. Zo sprak de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt over de Four Freedoms (‘Vier Vrijheden’). Ook stond de term vrijheid centraal in het Atlantisch Handvest – waaraan naast Roosevelt ook Winston Churchill bijdroeg – en ontwikkelde vrijheid zich tot een van de kernbegrippen in de filosofie en psychologie.

Naoorlogse economie

De oorlog leidde internationaal tot winnaars en verliezers op economisch terrein. De grootste winnaars waren, zo schrijf Lowe terecht, de Amerikanen. Tussen 1939 en 1945 was de economie van de Verenigde Staten verdubbeld in omvang en in 1945 stond de VS garant voor de helft van de wereldproductie. De Amerikaanse koopvaardijvloot was verviervoudigd, het land had vanaf 1947 de meeste koopvaardijschepen. De persoonlijke rijkdom van de Amerikanen was kort na de oorlog 80 procent groter dan in 1939. Ook landen als Canada, Australië, Zweden en Zwitserland groeiden economisch sterk.

Duitsland en Japan, als verliezers, waren in economisch opzicht de grote slachtoffers, terwijl de economie van de ‘heilsstaat’ de Sovjet-Unie tot 1955 volledig op zijn gat lag. En het Verenigd Koninkrijk kampte met een enorm deviezentekort. De Tweede Wereldoorlog beïnvloedde de welvaart van de mensen dus heel direct:

In sommige delen van de wereld, bijvoorbeeld Bengalen, heeft de oorlog onbetwist de armen veel zwaarder gestraft dan de rijken. In de meeste gebieden, vooral in de ontwikkelde wereld, bleek de oorlog evenwel uiteindelijk als een soort gelijkmaker te hebben gefungeerd. De rijken hebben in de algehele verwoesting niet alleen een groot deel van hun rijkdom verloren. Ze waren het door politieke klimaat tijdens en na de oorlog ook gedwongen hogere belastingen te accepteren. (210)

Aan de hand van de ervaringen en schetsen van de Bengaalse politieke tekenaar Chittaprosad Bhattacharya (1915-1978) laat Lowe zien hoe deze, verbitterd en vol afschuw, aankeek tegen de Amerikaanse economische dominantie. Chittaprosad koos voor het communisme, maar raakte later in deze keuze teleurgesteld. De rest van zijn leven bracht Chittaprosad in grote armoede door. Na zijn dood werd het oostelijk deel van de Bengalen – sinds 1971 onafhankelijk als Bangladesh – een van de grootste mondiale ontvangers van ontwikkelingshulp.

- advertentie -

Andrej Sacharov: ‘Held van de Socialistische Arbeid’

Andrej Sacharov op een postzegel uit de Sovjet-Unie - cc
Andrej Sacharov op een postzegel uit de Sovjet-Unie – cc
Een andere verhalend hoofdstuk gaat in op de situatie in de Sovjet-Unie tijdens de Koude Oorlog. Lowe beschrijft, lekker vlot en goed leesbaar, het bijzondere leven van de Russische fabrieksarbeider Andrej Sacharov (1921-1989), die in een munitiefabriek machines ontwikkelde waarmee kogels en granaten getest konden worden:

De werkomstandigheden waren afgrijselijk. Kinderen werkten samen met volwassenen, en zwangere vrouwen waren gedwongen om tussen alle andere werknemers te werken. Velen van hen, onder wie Sacharov, sliepen gezamenlijk in slaapzalen die vergeven waren van luizen en leefden op weinig meer dan gierstpap en vermengd met Amerikaans eipoeder. Niettemin accepteerde hij dit allemaal, net als vrijwel iedereen in zijn generatie. (288)

Sacharov betoonde zich een trouw volger van Jozef Stalin en sleepte drie keer de titel ‘Held van de Socialistische Arbeid in de wacht’. Maar geleidelijk begon hij aan het communisme te twijfelen. Met name de gewelddadige collectivisering stuitte hem tegen de borst. Na een kritisch artikel in de Nederlandse krant Het Parool en later in The New York Times verloor Sacharov zijn baan en stond hij niet meer bekend als wetenschapper, maar als dissident. Tot grote ergernis van het Sovjetregime kreeg hij in de jaren 1970 de Nobelprijs voor de Vrede.En in 1988 noemde de Europese Gemeenschap een mensenrechtenprijs naar hem.

~ Enne Koops

Boek: Keith Lowe – Angst en vrijheid
Video: Waarom zijn we zo geobsedeerd door de Tweede Wereldoorlog?
Lees ook: Hoe de Tweede Wereldoorlog ons voorgoed veranderde (epiloog)

Bestel dit boek bij:

Bestel dit boek bij de Historiek Geschiedeniswinkel

Bekijk ook onze uitgebreide onderwerpenlijst of het personenregister

1001 vrouwen in de 20ste eeuw - Els Kloek Napoleon - De man achter de mythe (Adam Zamoyski) De rechtvaardigen - Hoe een Nederlandse consul duizenden Joden redde (Jan Brokken) Reconquista - Miquel Bulnes Leonardo da Vinci - Sprekende gezichten De bokser - 
Het leven van Max Moszkowicz (Biografie) 80 jaar oorlog - Gijs van der Ham / NTR Het goede leven - Annegreet van Bergen Hitlers Derde Rijk in 100 voorwerpen - Roger Moorhouse De Zonnekoning - Glorie en schaduw van Lodewijk XIV (Johan Op de Beeck)
Gelijk naar geschiedenisboeken over: