/

Slag bij Mühlberg (1547)

De overwinning op de Schmalkadische Bond
Slag bij Mühlberg en de gevangenname van keurvorst Johan Friedrich van Saksen - Schilderij uit 1630, Deutsches Historisches Museum
Slag bij Mühlberg en de gevangenname van keurvorst Johan Friedrich van Saksen - Schilderij uit 1630, Deutsches Historisches Museum

Eind april 1547 behaalde keizer Karel V nabij Mühlberg, een stadje in de huidige Duitse deelstaat Brandenburg dat destijds deel uitmaakte van het keurvorstendom Saksen, een klinkende overwinning op de troepen van het Schmalkadisch Verbond, een alliantie van protestantse vorsten en steden die het oneens waren met het katholiek religieus beleid binnen het Heilige Roomse Rijk.

Een kijk op wat voorafging

Op 31 oktober 1517 spijkerde de augustijner monnik Maarten Luther (1483-1546) afschriften van zijn brieven aan aartsbisschop Albrecht van Brandenburg en de bisschop van Mainz op de deur van de slotkerk van Wittenberg waarin hij met 95 stellingen en in niet mis te verstane bewoordingen de handel in aflaten en de wantoestanden binnen de katholieke kerk aangeklaagde. Zijn visie over een rechtvaardiger geloofsbelijdenis in harmonie met de Bijbel verspreidde zich razendsnel en verstoorde algauw de religieuze en politieke orde in de overwegend katholieke Staten van Europa.

Keurvorst Johan Friedrich van Saksen
Keurvorst Johan Friedrich van Saksen
Vooral in enkele keurvorstendommen van Duitsland telde het ideeëngoed van Luther vrijwel onmiddellijk veel aanhangers, een aantal dat bovendien gestaag toenam. Toen de aanhang van Luther ook in andere landen toenam, begonnen zowel de paus als de katholieke vorsten het nieuwe kettergeloof, zoals ze het protestantisme noemden, als een bedreiging te zien voor hun macht. Een reactie kon niet uitblijven en op 3 januari 1521 werd Maarten Luther op last van paus Leo X geëxcommuniceerd. Nog hetzelfde jaar vaardigde keizer Karel het Edict van Worms uit waardoor Luther nu ook in de Rijksban werd gedaan en elke vorm van verspreiding van zijn geschriften verboden werd.

De verdere gebeurtenissen

De daaropvolgende jaren namen de spanningen tussen katholieken en protestanten alleen maar verder toe en werd de verhouding tussen beiden ronduit vijandig. Om zich te beschermen tegen mogelijke aanvallen van katholieken verenigden veel protestants gezinde vorstendommen en vrijsteden in het Heilig Roomse Rijk zich in militaire allianties. Zo ook Filips van Hessen (1504-1567) die samen met keurvorst Johan Friedrich van Saksen (1503-1554) in 1531 de Schmalkadische Bond oprichtte. Toen mettertijd steeds meer steden en protestanten zich bij het verbond aansloten, besloot keizer Karel V om militair in te grijpen. Het was het begin van wat later in de geschiedenisboeken omschreven werd als de Schmalkadische Oorlog.

Verloop en gevolgen

De eerste schermutselingen tussen beide partijen vonden reeds plaats in de zomer van 1546. Het was evenwel pas een jaar later dat keizer Karel erin slaagde om in een veldslag nabij Mühlberg de protestantse troepen van de Schmalkadische Bond definitief te verslaan.

In de vroege ochtend van 24 april 1547 overvielen de Spaanse soldaten en huurlingen van Keizer Karel bij verrassing het tentenkamp van Johan Friedrich, de Saksische keurvorst. De weinige schildwachten namen bij het zien van de horde aanstormende Spanjaarden de vlucht, hetgeen de verwarring en chaos bij de protestantse troepen die bovendien sterk in de minderheid waren, alleen maar groter maakte. Enkele protestantse edellieden probeerden nog het tij te keren door alsnog heftig weerstand te bieden, maar toen hun keurvorst Johan Friedrich door een sabelhouw gewond raakte en gevangen werd genomen, was het pleit beslecht. De gevechten mondden uit in een klinkende overwinning voor het leger van keizer Karel. De protestantse nederlaag bij Mühlberg betekende het einde van de Schmalkadische Bond en toen enkele weken later op 19 mei het laatste protestantse bolwerk Wittenberg zich eveneens overgaf, kwam hiermee ook een einde aan de oorlog.

Na deze oorlog riep keizer Karel op 15 mei 1548 in Augsberg de Rijksdag bijeen. Daar droeg hij per keizerlijk decreet de verslagen protestantse vorsten en edellieden op om het katholieke geloof opnieuw te omarmen en al de sacramenten na te leven. In praktijk veranderde er echter weinig en bleef het decreet een dode letter. De opgang van het protestantisme als nieuwe stroming binnen het christendom was immers al lang niet meer te stuiten.

Schilderij dat Titiaan maakte ter ere van de zege van Karel V tijdens de Slag bij Mülberg
Schilderij dat Titiaan maakte ter ere van de zege van Karel V tijdens de Slag bij Mülberg

En verder…

De overwinning in Mühlberg van Karel V op de protestanten werd reeds het jaar daarop in 1548 op doek vereeuwigd door de Italiaanse kunstschilder Titiaan (ca. 1490-1576). Het schilderij met zijn imposante afmetingen van 335 bij 283 centimeter vormt één van de meest indrukwekkende blikvangers van het “Museo Nacional del Prado in Madrid.

~ Rudi Schrever
Brusselse stadsgids | Rondleidingen op aanvraag | [email protected]

Ook interessant: Het Schmalkaldisch Verbond (1531-1547)
…of: Karel V – Koning van Spanje en Rooms-Duitse keizer
…of: Nederlandse paus zocht steun bij Erasmus in strijd tegen Luther

Nooit uitgelezen...

Historiek is uw online geschiedenismagazine. Ons archief bevat duizenden artikelen. Bekijk hier onze alfabetische onderwerplijst en blijf lezen. Of bekijk onze tips op de voorpagina.

Meer informatie of samenwerken? Klik dan hier. Heeft u zelf een artikel dat u wilt publiceren, mail ons dan. Informatie voor uitgevers is hier te vinden.

Honderden auteurs publiceerden al op Historiek. Bekijk hier wie

Doorzoek ons archief: