Held van de maand maart: Emmy Andriesse

Emmy Andriesse – Foto: NIOD

Emmy Andriesse (1914-1953) werd de fotograaf van de bezette stad toen zij tijdens de Hongerwinter de overlevingsstrijd in Amsterdam vastlegde. Andriesse fotografeerde de slijtageslag door letterlijk in te zoomen op versleten schoenen, het verzamelen van kolen, hout en voedsel, en de van voedselgebrek getekende gezichten.

De reportage leverde de iconische foto op van het jongetje dat met zijn pannetje op weg is naar de gaarkeuken. Maar de reportage van Emmy Andriesse is meer dan een historisch document van Amsterdam.


- advertentie -

Zij roept beelden op van de conditie van steden in oorlogstijd, van de omstandigheden waarin mensen zijn teruggeworpen op de meest directe relaties van verbondenheid, maar ook die waarin isolement van beslissende betekenis kan zijn en het recht van de sterkste gaat gelden.

Fotografie speelt een dubbelzinnige rol in het denken over heldendom. Fotografen leveren de beelden waarmee abstracte noties over heroïek worden ingevuld – beroemd is Robert Capa’s foto van de stervende revolutionaire soldaat tijdens de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939). Het was in deze tijd dat geëngageerde fotografen naar het front trokken om de heroïek van de strijd vast te leggen. In het kielzog daarvan kon ook de fotograaf tot held uitgroeien. De oorlogsfotograaf kreeg het imago van een adrenalinejunkie die geen emoties toelaat. Met een door tranen vertroebelde blik kun je immers niet scherp stellen, zo zegt het cliché. De archetypische oorlogsfotograaf Capa stapte op een mijn en stierf in het harnas. Een echte, ietwat roekeloze, held.

Hoe past Emmy Andriesse in dit plaatje? Doordat ze de nadruk legt op het dagelijks leven tonen haar foto’s niet de heroïek van het directe oorlogsgeweld; Andriesse streefde er bewust naar de heroïsering buiten beeld te houden. Zo bekeken geven haar foto’s van de Hongerwinter eerder een ontnuchterend en navrant tegenwicht voor een teveel aan heroïsche verbeelding van oorlog en bezetting.

Andriesse streefde er bewust naar de heroïsering buiten beeld te houden.

Fotograferen kon tijdens de bezetting op verschillende manieren als vorm van verzet worden ingezet. Strikt genomen was het nemen van foto’s die een ander Nederland lieten zien dan was verordonneerd een clandestiene daad. In de herfst van 1944 kwam daar een algemeen fotografeerverbod in de buitenlucht overheen. De Joodse vakfotografe Emmy Andriesse was al in 1941 door het Journalistenbesluit geconfronteerd met een beroepsverbod. Zij dook in 1943 onder en werd dankzij het werk van antropoloog De Froe eind 1944 ‘geäriseerd’. De Froe stelde raswetenschappelijke rapporten op om te bewijzen dat de mensen die bij hem aanklopten ten onrechte als Joods te boek stonden.

Eenmaal ‘ontsterd’, sloot Andriesse zich aan bij een los netwerk van fotografen, dat bekend werd als ‘De Illegale Camera’. Het leverde een schat aan foto’s op van het dagelijks leven, het verzet en de zichtbare sporen van geweld en vernieling.

De inzet van Andriesse kwam niet uit de lucht vallen. Voor de oorlog was zij een van de fotografen die een nieuwe kijk op de fotografie combineerde met een socialistisch maatschappijbeeld. Sociale Fotografie moest ‘zuiver’ zijn en humanitair. In de protestactie ‘De Olympiade onder Dictatuur’ protesteerde de groep tegen het opkomend fascisme. De sociale fotograaf richtte zich op het arbeidersbestaan en het sociaal onrecht. Als heroïek bestond, dan was die gelegen in de alledaagsheid van het bestaan. De straatfotografie van Andriesse tijdens de Hongerwinter sloot aan op deze opdracht: openbaren hoe flagrant politiek en maatschappelijk onrecht het leven van gewone mensen binnendringt en ontwricht.

Het jongetje met het pannetje – Emmy Andriesse – Foto: NIOD

Maar Andriesse en haar collega’s hadden ook de ambitie om de fotografie als kunstvorm te moderniseren. Moderne fotografie was kiezen voor messcherpe afdrukken in sterke zwart-wit contrasten en verrassende invalshoeken. Wat moest de fotograaf met deze artistieke principes in tijden van oorlog en bezetting? Te veel esthetiek zit de documentatie in de weg. Je kunt ruïnes en menselijke ellende ook te mooi fotograferen. De schoonheid en de vormvastheid van een foto schenkt vreugde en dat verhoudt zich slecht met dat waar het eigenlijk om moet gaan: het afbeelden van tragiek en het ontmaskeren van de macht.

Toch danken we de meest indringende fotografie uit de bezettingstijd in Nederland juist aan de vakmatige en de poëtische blik van Andriesse. De jongen met het pannetje was geen terloopse foto. Andriesse had de jongen al vaker langs haar huis zien komen en liet hem op een dag poseren. ‘Ze liet hem in allerlei standen staan en je ziet uiteindelijk de foto die zij gekozen heeft,’ verklaarde een leerling van Andriesse achteraf. Het resultaat was een wat stijf portret, anders dan de overige foto’s van kinderen die aan de wandel zijn met hun pannetjes. Maar die stijfheid sloot wel weer aan bij haar latere werk: portretten van naoorlogse kunstenaars, geïsoleerd in hun atelier en somber kijkend. Andriesse was volgens fotograaf en vriend Ed van der Elsken ‘toch wel met heel droefachtige dingen bezig’.

Een uitzondering vormen de foto’s van de bevrijding. Niet langer ineengedoken met de ledematen dichtbij het lichaam zoals tijdens de Hongerwinter, fotografeerde Andriesse mensen in vrijheid met de ledematen wijd uitwapperend, de monden open staand en de blik wijds naar de wereld gericht.

~ Remco Ensel, NIOD

Verder lezen en kijken?

liber-sextus-bonifatius-viii
Liber Sextus van paus Bonifatius VIII - Foto: Museum…
[caption id="attachment_21551" align="alignleft" width="265"]Nicolaas Corstanje - Foto: Oorlogsgravenstichting De Werkgroep Vermiste Personen…

- advertentie-


Historiek heeft een gratis mobiele app



Geschiedenis zoeken


Gerelateerde uitgaven:



Historiek

About Historiek

view all posts

Historiek verbindt actualiteit met geschiedenis en richt zich op een breed publiek. Van geïnteresseerde leek tot professional. Ons motto: "Omdat we ook van gisteren zijn". Meeschrijven? Tips? Mail ons: info@historiek.net



Download onze gratis app voor smartphone en tablet!

Historiek heeft een mobiele app, zowel beschikbaar voor Android als voor iPhone en iPad. Via de geschiedenis-app blijft u altijd op de hoogte van onze laatste berichten. Ook boekbesprekingen, blogs en onze historische achtergrondverhalen zijn via de app te lezen. Alle berichten die online staan, staan ook in de app. De geschiedenis-app wordt voortdurend uitgebreid en is natuurlijk helemaal gratis. Geschiedenis in de broekzak!

Download de app via de volgende links: