Nederlandse spoorwegaffiches uit de jaren 30

Nadat rond 1920 de Nederlandsche Spoorwegen ontstonden als samenwerking tussen particuliere spoorwegmaatschappijen, verschenen er vrijwel geen spoorwegaffiches meer. Concurrentie via reclame was overbodig geworden. Pas met de economische crisis begon de NS actief nieuwe reizigers te werven met goedkope tickets en dagjes uit.

Dit viel samen met de populariteit van de Franse ontwerper Cassandre, die met zijn gestileerde affiches voor de Nord Express en Étoile du Nord de reclamewereld op een nieuw spoor zette. Rond 1930 ging hij voor Nederlandse bedrijven werken zoals de Holland-Amerika Lijn en Philips. De invloed van Cassandre en de reclame-acties van de NS leverden in de jaren 30 een reeks mooie spoorwegaffiches op.

Nicolaas van de Vecht

Affiche Reist per spoor, N.J. van de Vecht, ca. 1932 (Spoorwegmuseum)

Affiche Reist per spoor, N.J. van de Vecht, ca. 1932 (Spoorwegmuseum)

De NS-slogan Veilig, Vlug, Voordelig werd in de loop van de jaren 30 zeer bekend en bleef na de oorlog in zwang. Een affiche uit ca. 1932 laat zien dat de slagzin eerst nog niet zo mooi allitereerde: Veilig, Snel, Comfortabel. Men kwam er blijkbaar snel achter dat Voordelig het in Nederland beter deed.

De drie wervende termen werden verbeeld door een op veilig staand armsein, een gevleugeld wiel en een reiziger met krant en sigaar, onderuitgezakt op een treinbank.

- advertentie -

De onderdelen staan in een opvallend los verband. Het affiche is slechts gesigneerd v.d.V. — dit moet wel Nicolaas van de Vecht (1886-1941) zijn, die ook zijn boekillustraties van dit monogram voorzag. Opgeleid aan de Amsterdamse Rijksschool voor Kunstnijverheid was hij naast lithograaf ook typograaf en aquarellist.


Agnes Canta

Affiche goederenvervoer, Agnes Canta, ca. 1931 (Spoorwegmuseum)

Affiche goederenvervoer, Agnes Canta, ca. 1931 (Spoorwegmuseum)

De enige vrouw die voor de oorlog affiches heeft ontworpen voor de Nederlandse Spoorwegen was Agnes Canta (1888-1964). Na haar opleiding aan de Academie van Beeldende Kunsten in Rotterdam was ze actief als graficus, boekbandontwerper en beeldend kunstenaar. Ze tekende en schilderde landschappen, stillevens, dieren en karikaturen.

Canta ontwierp begin jaren 1930 veel affiches voor de Utrechtse Jaarbeurs. In dezelfde periode kreeg ze opdracht van de NS om reclame te maken voor nachttreinen naar Twente — voor goederen wel te verstaan. De havens van Amsterdam en Rotterdam werden rechtstreeks verbonden met de Twentse textielfabrieken, laat het affiche zien. De krachtige typografie en de haast primaire kleuren geven een robuust resultaat.


Fré Drost

Affiche Mooi Nederland, Fré Drost, 1935 (coll. Arjan den Boer)

Affiche Mooi Nederland, Fré Drost, 1935 (coll. Arjan den Boer)

De Groninger Fré Drost (1907-1987) bekwaamde zich na een opleiding als tekenleraar in de reclamegrafiek. Rond 1930 werd hij ontwerper en tekenaar bij de firma Joh. Enschedé en Zonen in Haarlem. Bekend waren zijn affiches voor bloemenshows. Naast zijn werk als grafisch ontwerper maakte Drost ook tekeningen, schilderijen en aquarellen.

In 1935 maakte Drost een vrolijk affiche voor de NS over kant-en-klare tochtjes door mooi Nederland onder het motto:

‘Een heerlijke dag uit zonder zorgen’.

Verschillende vervoersmiddelen zoals trein, boot en autobus zijn afgebeeld in een zonovergoten landschap. Een jaar later verscheen een aangepaste versie waarop de autobus beter was uitgewerkt en zelfs vliegtuigen te zien waren.


Jean Walther

Affiche Vakantiekaarten, Jean Walther, 1938 (Van Sabben Poster Auctions)

Affiche Vakantiekaarten, Jean Walther, 1938 (Van Sabben Poster Auctions)

De Zwitserse graficus Jean Walther (1910-1968) vestigde zich in 1934 in Amsterdam, en zou aan het begin van de oorlog naar de VS te vertrekken. Hij was een leerling van Cassandre en nam diens strakke, zakelijke stijl over. Hij bracht op zijn scheepvaart-, luchtvaart- en spoorwegaffiches de kracht en snelheid van vervoersmiddelen tot uitdrukking.

Op het affiche voor vakantiekaarten, voor het eerst verschenen in 1936, staat een sneltreinstoomlocomotief centraal uit de NS 3900-serie met kenmerkende windleiplaten.

Het bijna frontale aanzicht was wellicht geïnspireerd op het bekende Franse affiche Exactitude van Pierre Fix-Masseau uit 1932.


Kees van der Laan

Affiche winter op het spoor, Kees van der Laan, 1938 (Spoorwegmuseum)

Affiche winter op het spoor, Kees van der Laan, 1938 (Spoorwegmuseum)

“Hij heeft ongetwijfeld van Cassandre geleerd, maar hij is een kunstzinnig en intelligent leerling gebleken.” Dat schreef Cornelis Veth in de Telegraaf over Kees van der Laan (1903-1983). Deze autodidactische Rotterdammer deed in de periode 1924-27 ervaring op in Parijs. Hij ontwierp affiches voor de NS, Stoomvaart Maatschappij Zeeland, de Nationale Luchtvaartschool en Ford. Van der Laan was ook expressionistisch schilder en beeldhouwer.

Op zijn affiche voor ’s winters reizen zijn beeld en tekst op elkaar afgestemd.

Aan de slogan Veilig Vlug Voordelig werd Verwarmd toegevoegd. Een trein raast langs door wind en snelheid kromgetrokken bomen. De nachtelijke gloed van de locomotief benadrukt dat het binnen warm is. Het was een van de laatste Nederlandse affiches met een stoomlocomotief.


Emmanuel Gaillard

Affiche electrificatie, Emmanuel Gaillard, 1938 (Spoorwegmuseum)

Affiche electrificatie, Emmanuel Gaillard, 1938 (Spoorwegmuseum)

De Fransman Emmanuel Gaillard (1902-?) vestigde zich in 1927 in Amsterdam. Hij werkte bij drukkerij Van Leer & Co als affiche-ontwerper voor Philips, Van Nelle, grote scheepvaartmaatschappijen en de Nederlandse Spoorwegen. In 1939 zou hij terugkeren naar Frankrijk om zich daar voornamelijk op bioscoopaffiches te richten.

Gaillard ontwierp in 1938 het affiche ter gelegenheid van de voltooiing van de elektrificatie van het zogenaamde middennet van de NS. De belangrijkste steden, met Utrecht als middelpunt, werden hierdoor met elkaar verbonden in een regelmatige dienstregeling.

Afgebeeld is het elektrische stroomlijntreinstel Mat 36 dat voor dit netwerk onontbeerlijk was. De vervaging naar achteren toe geeft snelheid aan.


Frans Mettes

Affiche weekeindretour, Frans Mettes, 1939 (coll. Arjan den Boer)

Affiche weekeindretour, Frans Mettes, 1939 (coll. Arjan den Boer)

Trek er op uit met een weekeindretour, luidde de oproep van de NS die werd vormgegeven door Frans Mettes (1909-1984). De affiches van deze autodidact zijn herkenbaar aan de sterke compositie en het opvallende kleurgebruik. Vooral na de oorlog werd zijn werk voor Hartevelt, Heineken, Belinda, Ritmeester, KLM en de NS beeldbepalend. Hij zou uitgroeien tot de meest productieve Nederlandse affichemaker.

De Revue der Reclame beoordeelde het affiche voor het weekeindretour in 1939 echter als “iets te fleurig” en vond het landschap achter het treinraam meer Belgisch dan Nederlands lijken!

“Voorts ware het naar onze mening aanbevelenswaardig geweest de figuren der beide reizigers wat gedempter te houden,” aldus het vakblad.


Joop Geesink

Affiche halfuursdienst, Joop Geesink, 1939 (Spoorwegmuseum)

Affiche halfuursdienst, Joop Geesink, 1939 (Spoorwegmuseum)

Door de elektrificatie van het middennet werd een regelmatige dienstregeling mogelijk, eerst een uursdienst en met ingang van de zomerdienstregeling van 1939 een halfuursdienst. Joop Geesink (1913-1984) maakte voor die gelegenheid een humoristisch affiche. Een reiziger komt aanhollen en mist de trein. Een AKO-mannetje (krantenverkoper op het perron) roept hem toe:

“Eén troost m’neer…! Ze gaan nu elk half uur.”

Reclameman Joop Geesink was begonnen als decorontwerper en zou later bekend worden om zijn animatie- en poppenfilms. Hij werd in 1972 de geestelijk vader van Loekie de Leeuw, een poppenanimatie als intermezzo voor de STER-reclames.


Oorlog

In de beginjaren van de oorlog verschenen er nog spoorwegaffiches, vooral met praktische mededelingen en oproepen aan publiek en personeel. Zo riep Joop Geesink machinisten op om niet onnodig te stoppen en zo kolen te besparen.
Kort na de oorlog — het eerste NS-affiche verscheen in november 1945 — bouwden de ontwerpers vooral voort op de picturale lijn die Frans Mettes had ingezet.

~ Arjan den Boer

Uitgebreide versie van dit artikel met veel beeldmateriaal op retours, digitaal magazine over spoorweghistorie en design

Retours

Amalia van Solms, door Wybrand de Geest (1655)
Amalia van Solms was de vrouw van stadhouder Frederik Hendrik en de…
Terroristische aanval op de Twin Towers in New York (2001)
We leven in spannende tijden. Dankzij de fanatieke aanhangers van de profeet…

- advertentie-


Historiek heeft een gratis mobiele app



Geschiedenis zoeken


Gerelateerde uitgaven:



Yuri Visser

About Yuri Visser

view all posts

Yuri Visser (1979) is de oprichter van Historiek. Vanuit Ermelo - waar hij samen met zijn partner en dochter van 4 woont - voert hij redactie over het platform (en de aanverwante projecten). Email: yurivisser@gmail.com | Twitter: yvisser



Download onze gratis app voor smartphone en tablet!

Historiek heeft een mobiele app, zowel beschikbaar voor Android als voor iPhone en iPad. Via de geschiedenis-app blijft u altijd op de hoogte van onze laatste berichten. Ook boekbesprekingen, blogs en onze historische achtergrondverhalen zijn via de app te lezen. Alle berichten die online staan, staan ook in de app. De geschiedenis-app wordt voortdurend uitgebreid en is natuurlijk helemaal gratis. Geschiedenis in de broekzak!

Download de app via de volgende links: